اولين كتاب تشيع با عنوان عقل و علم و آنگاه توحيد و حجت ، ارزشهاى الهى و انسانى را آموزش مىداد . كتاب كافى را هر كسى از ديدگاه خود بررسى كرده است . بر كافى هم فيلسوف شرح نوشته است هم عارف و هم فقيه و اين خود نشانهء بزرگى و جامع بودن كافى است . شرحهاى مهم كافى عبارتاند از : 1 . مرآت العقول از علّامهء مجلسى ، كه با ديدى فقهى نگاشته شده است . 2 . شرح صدر المتألهين معروف به ملا صدرا ، كه نگرش او نگرشى فلسفى و عرفانى به احاديث است . 3 . كتاب وافى نوشتهء ملامحسن فيض كاشانى . 4 . شرح ملّاصالح مازندرانى .
سبك كلينى
روش كلينى در ترتيب احاديث هر باب اين است كه حديث صحيحتر و روشنتر را در اول باب قرار داده و سپس به همين ترتيب احاديث مبهم و مجمل را ذكر كرده است . « 1 » علاوه بر اين ، كلينى دست به ابتكار ديگرى زد كه تا قبل از آن در ميان عالمان و محدثان معمول نبود و آن به كار بردن كلمهء « عدّة » « 2 » به جاى سلسلهء سندى است كه به راوى حديث ختم مىشود . از مسائلى كه موجب شد كلينى اين رويه را در نقل حديث پيش گيرد ، مشهور بودن راويان سلسله سند و نيز كم كردن حجم كتاب و كمبود وقت بوده است .
« عدّة » كلينى گاهى از احمد بن محمد بن عيسى ، گاهى از سهل بن زياد و زمانى از احمد بن محمد خالد برقى روايت مىنمايد و اشخاص هر يك از اين سه ، غير از اشخاص « عدّة » ديگر مىباشد . « 3 » مثلًا مراد او از « عدّة » در جايى كه به واسطه آن از احمد بن محمد بن عيسى روايت مىكند عبارت از پنج نفر : محمد بن يحيى عطار ، على بن موسى كميدانى ، داوود بن كوره ، احمد بن ادريس و على بن ابراهيم بن هاشم است . « 4 »
اين روش راهگشاى ساير عالمان و محدثان شد به طورى كه شيخ طوسى در كتاب
هامش
( 1 ) . اصول كافى ( مقدمه ) ، كلينى ، ترجمه سيد جواد مصطفوى ، ج 1 ، ص 9 .
( 2 ) . منظور آن است كه : اين حديث را شمارى چند نقل كردهاند .
( 3 ) . ريحانة الادب ، ج 4 ، ص 113 .
( 4 ) . همان ، ص 114 .