و تشكيلات علمى ايجاد مىگردد . در زمانهاى سابق همين مسأله موجب پيدايش مراكز علمى مىگشت . پيدايش مركزيت بزرگ علمى براى نجف به بركت توطن شيخ الطائفه مرحوم شيخ طوسى حاصل گشته بود ؛ و در قم بخاطر قدوم مبارك حضرت آية اللّه حائرى مؤسس حوزه قم . و از اينرو يكى از نشانههاى بزرگ نبوغهاى بزرگ در تاريخ شيعه تشكّل حوزههاى بزرگ علمى در محل توطن آنهاست . اين امتياز بنحو كمنظيرى در زندگى علمى محقق اردبيلى پيداست . وى وقتى رحل اقامت در نجف افكند با آن نبوغ بلند و حدّت و وسعتنظر خاص و قدرت استدلال و استنباط بىنظيرش حوزه نجف را كه قرنها بود بعد از شيخ طوسى به خاموشى و افول گراييده بود دوباره احياء و تحوّلى ريشهدار در آن بوجود آورد . از بيان مرحوم آية اللّه سيد حسن صدر در تكلمه امل الامل به خوبى پيدا است كه محقق اردبيلى در نجف يك انقلاب بزرگ علمى راه انداخته و حوزهاى را كه قرنها قبل از وى مرحوم شيخ طوسى تأسيس كرده بود دوباره سامان داده است . ما نمونهء اين انقلاب را جز در زمان ورود شيخ الطايفه به نجف سراغ نداريم با اين تفاوت كه بيرق تحرّك و اجتهادى را كه محقق اردبيلى در نجف برافراشت پايدارتر از بيرق شيخ الطايفه و تا چند سال اخير در اهتزاز بود . مرحوم صدر مىنويسد :
در زمان مقدس اردبيلى دوباره كوچ علمى به نجف آغاز شد حوزه قوّت يافت و مردم از اطراف و بلاد ديگر به آنجا رو آوردند و آن شهر به صورت بزرگترين مركز علمى درآمد . « 1 »
در دقت و ژرفنگرى او همين بس كه درياى تحقيق و تدقيق مرحوم شيخ انصارى در تأليفات خود بكرات نظرات فقهى وى را مطرح كرده و آثار او را مورد بررسى قرار داده است ، و بارها در اثبات نظرات فقهى خود استناد به كلمات وى نموده و در همهء اين موارد از وى با عنوان محقق اردبيلى ياد كرده است .
هامش
( 1 ) . تكمله أمل الامل به نقل از موسوعة العتبات المقدسة 7 / 57 .