پزشكى ، رياضيات به خصوص فلسفه و نيز ادب و حتى علم لغت كم و بيش تحت تأثير فرهنگ فارسى و عربى قرار داشتند . امّا ادب عرب به نحو شگفتى همطراز ادب تاريخى به زبان فارسى بود ولى گويا بهتر آن است كه پيدايش ادب عرب را در نوشتههاى اسلامى مقدس اردبيلى ، زاييدهء نياز درونى و طبيعى اجتماع اسلامى بدانيم . همچنين بايد اذعان داشت كه نويسندگان عرب تا حد زيادى از استقلال روحى برخوردار بودهاند .
در آن زمان بيشتر نويسندگان بهمنظور آگاهى خوانندگان دست به تأليف مىزدهاند و به شدت تحت تأثير گرايشهاى مذهبى و اجتماعى خويش قرار داشتند و مسؤوليت انباشتن بيش از حد معارف اسلامى به عهدهء همين قشر از افراد متفكر آن زمان بوده كه بهطور كلى كوشش واقعى در راه واقعبينى مذهبى از خلال آنها ديده مىشود . ولى آيا اينكه مقدس در زمينهء تأليفاتش با توجه به تحرير كتاب الخراجيه در ماليات ، در زمينه بيت المال تا چه حد بىنياز بود و اينكه داراييش تا چه حد و سفرهايش چگونه صورت مىپذيرفته و براى ثبت و ضبط نوشتههايش چه امور مالى را انجام مىداده است . و آيا از درآمد املاكش زندگى مىكرده يا نه ، سؤالى است كه بايد مورخان اسلامى دقيقات و در حد توان خويش به اين موضوع پاسخگو باشند و آيا از متن كتاب الخراجيه چه برداشتى مىتوان در اين مورد كرد به اهل فن واگذار مىنماييم . چرا كه گفتار شفاهى نه تضمين مطمئنى براى صحت خبر است و نه وسيلهء آسانى براى بررسى آن .
تاريخ نشان مىدهد كه پاكنهادترين و كنجكاوترين محققان آن زمان نيز از گزند جعليات خبرسازان در امان نماندهاند امّا همين روش در مورد بعضى از جعليات نوشتارى در حق مقدس اردبيلى به ناحق صورت گرفته است .
پس رسانههاى گروهى و مراكز تحقيقات اسلامى بايد فردى كه مىخواهد براى جامعه معرفى شود و بالاترين خدمت ممكن را در زمان حياتش به جامعه اسلامى نموده آگاهيهاى زير را به جوانان و مردان و زنان جامعه امروزيمان در
مقالات كنگره محقق اردبيلى ( مقالات ) ( فارسى ) — صفحة 718
مساهمون: كنگره بزرگداشت مقدس اردبيلى
ص٧١٨