تصنعى و آلايشهاى متكلف توجه كرده است . همهء همّ او صرف آن مىشود كه با بيانى آشكار و زبانى شفاف سخن گويد تا اميدى كه مردمان آن زمان در اين زبان مىيافتند نااميد نكند و قابل فهم باشد .
توجه خاص او به تدقيق و واقعگرايى در اسلوب به هيچوجه موجب آن نمىگردد كه وى به كلى از تصاوير ذهنى و تشابهات و برخى صور بديعى روى بر تابد بلكه تعداد قابل توجهى از آنها در آثارش يافت مىشود امّا همهء آنها بجز در موارد كاملا استثنائى - به قول عالمان اسلامى امروز - بر جاى خود نشستهاند و همه طبيعىاند .
اگر مىبينيم كه وى گاه از الفاظ دشوار استفاده كرده غالبا از آن جهت است كه موضوع مورد بحث ، الفاظ فنى لازمى را ايجاب مىكند وانگهى اين گونه الفاظ تقريبا هميشه در آثار ايشان شرح شدهاند .
وفادارى او نسبت به واقعيات ، ابداعاتى شگفتانگيز به وى الهام كرده است كه نظاير آن را تنها در زمانهاى بسيار متأخر مىتوان يافت . مراد ما از ابداعات آن است كه وى هنگام نقل روايات يا گفتار عامّه ، عينا زبان رايج را به كار برده است . در كلام ايشان جمله معمولا كوتاه و برازنده و واضح است و هنگامى كه جملات از حد متعارف طويل مىگردد ، گاه سنگينبار است ، امّا هميشه ساخت كامل خود را حفظ مىكند . يعنى عباراتى كه تطويل و اتّساع مىيابند هرگز موزونى خود را از دست نمىدهند . امّا بسيارى از علماى مسلط به زبان عربى مىگويند كه عبارات عربى مقدس هم از برخى معايب كه زبان عربى نمىتواند به آسانى از آنها خلاصى يابد در نوشتهاش تهى نيست و اين موضوعى است تخصصى كه در حيطهء كار نويسنده نمىباشد و صرفا نقل قول است .
مقدس به لحاظ دارا بودن بيان و نوشتن كتابى در باب كلام بايد به راستى آن نثرنويسى به شمار آيد كه زبانش به آن درجه از غنا در بيان رسيده كه كتبى چنين را تحرير نموده .
مقالات كنگره محقق اردبيلى ( مقالات ) ( فارسى ) — صفحة 715
مساهمون: كنگره بزرگداشت مقدس اردبيلى
ص٧١٥