دست دادن قدرت خشمگين بودهاند و هم با شيعيان دشمنى ديرين داشتهاند ، به فكر مصالحه و سازش و جلب تفاهم با آنان برآيند تا بدين وسيله به وضعيت خويش ثبات بيشترى داده و مانع از دشمنى آنها گردند ؛ و در ضمن و همزمان با اين گونه كوششها كه براى نزديك شدن به اهل سنت و كسب اعتماد آنان در ايران صورت مىگيرد بتوانند زمينهاى مناسب در ميان مسلمانان سنى كشورهاى همجوار مثل دولت عثمانى در غرب و افغانها در شرق براى خويش فراهم نمايند تا براى برنامههاى آينده خويش كه طبيعتا توسعه قلمرو و كشورگشايى است مانع بسيار مزاحم عقيدتى در سر راه نداشته باشند ، كه البته پيدايش چنين وضعيتى به معناى محدوديت دوبارهء شيعيان و جلوگيرى از فعاليت آزادانهء آنان در اشاعهء عقايد خويش و بازگشت مجدد قدرت سياسى و مذهبى به اهل سنّت در ايران مىبود .
اما تاريخ نشان مىدهد كه چنين برنامهاى نه تنها به اجرا درنيامد بلكه با كوششها و سياست خاص علماى بزرگ و با نفوذ شيعه آن عصر همچون مقدس اردبيلى و علامهء مجلسى دوم و امثال اين بزرگان زمينهء پيدايش چنين وسوسهاى نيز به كلى از ميان رفته است ، و آنان با درايت كامل و به شكل كاملا موفقى از اين فرصت براى دفاع از حريم ولايت و اهل بيت عليهم السّلام و تقويت عقايد شيعيان و نشر معارف راستين تشيع و پاسخ به ايرادات و شبهات مخالفان استفاده نموده و امكانات موجود را بنحو شايسته در اين زمينه به كار گرفتهاند ، كه تأليف و انتشار كتابهايى مثل مجموعهء بحار الانوار و همين كتاب حديقة الشيعه و امثال آن در اين عصر نمونههاى بارزى براى اثبات اين واقعيت هستند ، و به اين دليل شخصيتهايى مثل مرحوم مقدس اردبيلى و علامه مجلسى دوم حق زيادى برگردن شيعيان دارند .
جالب توجه اين است كه پس از صفويه وسوسهء مذكور در نادر شاه پيدا شد و عليرغم آنكه وى براى پياده كردن طرح خود - كه تفاهم با مسلمانان سنّى و جلب دوستى آنان بود - آنچه در توان داشت به كار گرفت و هر نغمهء مخالفى را نيز چه از علماى بزرگ و چه ديگر اقشار مردم بشدت سركوب كرد ، اما
مقالات كنگره محقق اردبيلى ( مقالات ) ( فارسى ) — صفحة 645
مساهمون: كنگره بزرگداشت مقدس اردبيلى
ص٦٤٥