منكب قرار دهند هرگز لازم نمىآيد كه قبله عراق خط نصف النهار باشد ، بلكه در صورتى لازم مىآيد كه ستاره جدى را ميان دو كتف قرار دهند نه منكب .
اما آنكه فرمود : دايى الياس انحراف قبله عراق را ( كوفه و نجف اشرف ) از خط نصف النهار به 12 درجه مايل به غرب استخراج كرد بايد گفت : اين استخراج دقيق نبوده است و اينك ما بررسى خواهيم كرد تا ببينيم چقدر تفاوت پيدا خواهد شد .
مىدانيم محيط كره زمين روى خط استوا 40073 كيلومتر است و با توجه به اينكه همهء دايرههاى نصف النهار بايد از قطب شمال و جنوب بگذرند وقتى به قطب مىرسند زاويههاى آنها به صفر نزديك مىشود و هر چه به جانب خط استوا نزديك گردند وتر زاويههاى دواير عظيمهء نيمروزى بزرگتر خواهد گرديد ، و با توجه به اينكه از قطب تا خط استوا 90 درجه است ، پس هر چه از 90 درجه كمتر باشد ، محيط كمتر مىشود ( يعنى هر چه عرض زيادتر گردد فاصله محيط مدارهاى يوميّه كمتر مىشود ) .
بر پايه سخن ياد شده عرض مكه مكرمه طبق جدول سردار كابلى « ره » برگرفته از دائرة المعارف بريتانيا طبع ، 13 برابر است با بيست و يك درجه و بيست و پنج دقيقه ( 25 ، 21 ) . و طبق جدول اسماعيل بيك مصطفى بيست و يك درجه و بيست و هشت دقيقه ( 28 ، 21 ) است ( معرفة الوقت و القبلة ص 542 و 622 )
اما جغرافىدانان قديم عرض مكه را بيست و يك درجه و چهل دقيقه ( - كام محاسبه مىكردند ) اما ما در اين نوشته به تقريب محاسبه مىكنيم و آن را ( 22 ) بيست و دو درجه به حساب مىآوريم ، يعنى وقتى از قطب به سمت خط استوا محاسبه كنيم 68 درجه مىشود ، بنابراين مىتوان
مقالات كنگره محقق اردبيلى ( مقالات ) ( فارسى ) — صفحة 365
مساهمون: كنگره بزرگداشت مقدس اردبيلى
ص٣٦٥