[ قبله ] نمىشود * و حركت دورانى او نيز بسيار اندك است ، اما جدى در حالت استقامت بر دايره نصف النهار است و به دو قطب عالم * مىگذرد ، و دايره افق را به دو نقطه قطع مىكند ، كه آن دو نقطه ، قطب شمال و جنوب است .
پس وقتى قطب ، مسامت عضوى از اعضاى نمازگزار باشد [ مانند پشت شانه راست در مقام ما ] جدى نيز در آن حالت [ ارتفاع يا انخفاض ] مسامت با نمازگزار است ، بر خلاف وقتى كه از اين حالت منحرف گردد ( روض الجنان 1 / 196 ) « 1 » .
سخنى پيرامون شكل ماهى :
شهمردان ( م 466 ه ) در روضة المنجمين در تشريح ستارههاى دبّ اصغر [ خرس كوچك - ملاقه كوچك - بنات النعش كوچك ] گفته است : دب اصغر نزديكتر صورتى است كى به قطب پيوسته باشد . . . آنى را [ ستارهاى كه ] روشنتر است بر اول دنبال [ دنبال دبّ كه به منزله دم خرس كوچك است ] « جدى » است و آن نزديكتر ستاره باشد به قطب . . . و خارج صورت قوسى پيدا آيد مانند سطر اول برو چند ستارهء خرد و اين هر دو قوس محيط به سطحى مانند خلقت ماهى آن را فاس ( تبر ) خوانند كى [ - كه ] قطب در ميانش باشد همچون تبر آسيا و ستارهء خارج ، بر استقامت فرقدين است و در جملهء صورت نيست . « 2 »
اما عبد الرحمان صوفى ( م 376 ه ) - كه قبل از شهمردان مىزيسته و ظاهرا شهمردان سخن مذكور را از عبد الرحمان گرفته است - توضيح بيشترى داده و گفته است : ستارههاى دب اصغر نزديكترين كواكب به قطب شمالى است . . .
ستاره روشنى كه در آخر دم [ خرس كوچك ] قرار دارد « جدى » نام دارد ، و اين همان ستارهاى است كه به وسيله آن قبله را مىجويند و سه ستارهاى كه در دم اين
هامش
( 1 ) . زين الدين عاملى ( شهيد ثانى ) روض الجنان فى شرح ارشاد الاذهان ، نشر مؤسسه آل البيت .
( 2 ) . شهمردان بن ابى الخير ، روضة المنجمين ، چاپ عكسى مركز انتشارات نسخ خطى ، تهران 1409 ه / 1368 ش