الحسين ( عليهما السلام ) كه سى و پنج سال به درازا كشيد ، فرصت مناسبى بود كه زمينهء تربيت نسلى متخصص از راويان ، فقيهان و متكلمان را كه برخى از صحابه و تابعان هم در ميان آنان بودند ، فراهم ساخت . « 1 »
امام زين العابدين ( ع ) خود رسالهاى بسيار عالى تأليف كرده به نام « رسالة الحقوق » كه شامل انواع حقوق و لوازم آن است .
نظير همين فرصت تاريخى به امام صادق ( ع ) مجال داد تا دانشگاهى اسلامى در مدينه تأسيس كند كه شاگردانش از بزرگترين محدثان ، فقها و دانشمندان امت از مناطق مختلف نظير عراق ، حجاز ، فارس و بلاد شام بودند . شاگردان امام باقر و امام صادق ( عليهما السلام ) توانستند كتابها ، پژوهشها و رسالههاى بسيارى تأليف و تصنيف نمايند . برخى از اين شاگردان عبارتاند از : ابان ابن تغلب كه سى هزار حديث از امام صادق ( ع ) روايت كرده است و نيز ابو حمزهء ثمالى ، بريد بن معاويه ، ابو بصير ، زرارة ابن اعين ، محمد ابن مسلم و هشام ابن حكم كه بيست و نه عنوان از كتابهاى او مشهور است . « 2 »
برخى از شاگردان امام صادق ( ع ) نيز به تدوين روايات و فتاواى او دست زده و آنها را در چهارصد مصنف گردآورى كردهاند كه به « اصول اربعمأه » معروفاند .
هامش
( 1 ) - المناقب ، ابن شهرآشوب ، ج 4 ، ص 161 / و رجال كشى .
( 2 ) - المراجعات ، صص 415 و 419 .