«
قُلْتُمْ أَنَّى هذا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ
- گفتيد : اين از كجا است ؟
بگو : اين از خود شما است ، » و به همانگونه كه دشمنان شما پيش به سبب ضعف معنوى و مادّى خود شكست خوردند ، به همانگونه هم شما / 698 بر اثر ضعف دچار شكست شديد .
«
إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
- و خدا بر هر چيز توانا است . » پس او نيست كه در معركه شكست خورده است ، بلكه شما شكست خوردهايد .
[ 166 ] و خدا مىتوانست با نيروى غيبى خود شما را پيروز گرداند ، ولى چنين نكرد و شما را به حال خود واگذاشت ، و از اين راه شكست شما را اجازه داد ( يعنى از آن جلوگيرى نكرد ) و اين همه براى آن بود كه شما از آن فراوان عبرت بگيريد : عناصر مؤمن و منافق جبههء خود را ارزيابى كنيد .
«
وَ ما أَصابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَ لِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ
- و آنچه در روز رو به رو شدن دو گروه به شما رسيد ، به اذن و خواست خدا بود ، و براى آن بود كه مؤمنان را بشناسد . » [ 167 ] «
وَ لِيَعْلَمَ الَّذِينَ نافَقُوا
- و كسانى را كه نفاق ورزيدند بشناسد . » تعبير قرآنى به جاى كلمهء ميدان جنگ يا معركه تعبير ( يوم التقى الجمعان ) را به كار برده است ، براى آنكه تأثير بيشترى در جانها دارد و حقيقت معنى را بهتر مجسم مىسازد .
آن منافقان كه شكست ، مشت ايشان را باز كرد ، كسانى بودند كه از مسئوليت مبارزه گريختند ، و از دفاع از سرزمين مسلمانان شانه تهى كردند .
«
وَ قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا قالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتالًا لَاتَّبَعْناكُمْ
- و به آنان گفته شد كه : بياييد در راه خدا بجنگيد يا دفاع كنيد ، گفتند : اگر بر جنگ آگاهى داشتيم از شما پيروى مىكرديم . » آنان خود را جزئى از امت به شمار نمىآوردند ، و از همين رو گفتند از شما