تدبر در كلام خدا روا نيست ؟
ممكن نيست گفته شود كه روايات از تدبرى كه خدا به آن فرمان داده است نهى كردهاند . بلكه گفتار منطقيتر آن است كه بگوييم روايات چيزى را نهى كردهاند و آيهء قرآن به چيز ديگرى فرمان داده است . يا اين كه روايات حدودى از تدبر را بيان كردهاند كه تجاوز از آن جايز نيست .
پس آيا روايات چه چيز را نهى كردهاند ؟
واقع امر آن است كه انسان مىبايستى از حقى كه از آن آگاهى دارد پيروى كند ، و آنچه را كه بر آن علم ندارد فروگذارد . خداوند سبحانه و تعالى مىگويد :
«
وَ لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ * إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا
- از آنچه به آن علم ندارى پيروى مكن ، كه گوش و چشم و قلب همه مورد پرسش و مؤاخذه قرار مىگيرند » . ( 36 / 17 ) به همين گونه بر انسان ، در شريعت اسلام ، روا نيست كه چيزى بگويد كه به آن علم ندارد . خداوند متعال مىگويد :
« وَ أَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ »
( 169 / 2 ) .
و قرآن گفتن چيزى را كه شخص به آن علم ندارد ، گناهى مىداند كه خدا آن را بزرگ مىشمارد و مردمان آن را كوچك مىشمارند :
«
وَ تَقُولُونَ بِأَفْواهِكُمْ ما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَ تَحْسَبُونَهُ هَيِّناً وَ هُوَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمٌ
- با دهنهاتان چيزهايى مىگوييد كه به آنها علم نداريد و آن را آسان و روا مىشماريد ، در صورتى كه در نزد خدا بزرگ است » ( 15 / 24 ) .
و بنا بر اين جايز نيست كه انديشه يا كارى را به كسى نسبت دهيم مگر اين كه يقين داشته باشيم كه / 36 از او است . و به همين گونه تفسير كردن سخن كسى به گونهء خاصى كه قصد وى آن نبوده است ، تا در اين باره يقين قطعى نداشته باشيم ، روا نيست ، و اگر چنين كنيم سخن او را تحريف كرده و به او نسبت نادرست دادهايم .