قرآن تدبّر نمىكنند ، يا اين است كه بر دلهايشان قفل زده شده است » و به ياد آورد كه قرآن به زبان عربى نازل شده و گفت : «
إِنَّا جَعَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا
- آن را قرآنى عربى قرار داديم » . / 33 و پيغمبر ( ص ) گفت : « اگر حديثى از من به شما رسيد ، آن را بر كتاب خدا عرضه كنيد و اگر با آن موافق بود آن را بپذيريد و اگر مخالف بود آن را به ديوار بكوبيد » و بدين ترتيب آشكار شد كه كتاب خدا حجت است و بايد همه چيز به آن عرضه شود ، و چگونه ممكن است كه با نامفهوم بودن معنى چنين عرضهاى بتواند صورت بگيرد ؟ اين گفته و نظاير آن دليل اين است كه خبر مورد نظر را نبايد به ظاهر آن ترجمه كرد ، و معنى آن چنين است : اگر اين مطلب صحيح باشد كه آن كس كه قرآن را حمل بر رأى خود كند و به گواهيهاى الفاظ آن عمل نكند به حق رسيده است ، استدلال غلط بوده است . و از پيغمبر ( ص ) روايت شده است كه گفت : قرآن هموار و رام و مشتمل بر وجوه مختلف است ، پس آن را بر بهترين وجه حمل كنيد . و از عبد اللَّه بن عباس روايت شده است كه وى گونههاى مختلف تفسير را چهار دانسته است : تفسيرى كه هيچ كس عذرى براى ندانستن آن ندارد ، و تفسيرى كه عرب از راه كلام خود مىداند ، و تفسيرى كه علما آن را مىدانند ، و آخرى آنكه جز خدا كسى آن را نداند . امّا آنكه عذر هيچ كس براى ندانستن آن پذيرفته نيست ، چيزى است كه از همهء شرايع قرآن و مجموع دلايل توحيد به دست مىآيد ؛ و آنچه اعراب به سبب زبان خود مىدانند حقايق لغت و موضوع سخن ايشان است ؛ و آنچه علما از آن آگاهند ، تأويل متشابه و فروع احكام است ؛ و اما آنچه جز خدا كسى نمىداند چيزى است كه به معارف غيبى و قيام ساعت قيامت مربوط مىشود ! « 1 »
هامش
( 1 ) - مجمع البيان في تفسير القرآن ، ج 1 ، ص 13 .