حالتى الدّخول و الخروج و قد يقرب من التّحقيق انّ عمل و الشّمس فى المنقلب الصّيفى او قربه و ان عمل فى يوم يكون الشّمس فى نصف نهاره فى المنقلب اتّحد مدارها فى الحالتين و ان اتّفق طلوعها او غروبها فى احد الاعتدالين فالخطّ المخرج على استقامة الظّلّ مارّا بالمركز خطّ المشرق و المغرب و المقاطع له على قوائم خطّ نصف النّهار و هذه صورة الدّائرة الهنديّة .
ترجمه : خاتمه كتاب در بيان استخراج خطّ نصف النّهار و سمت قبله از طريق دائرهء هنديّه بوسيلهء گونيا زمين را مسطّح و صاف نما يا از وسيلهء ديگر همچون خطّكش و يا تراز استفاده نموده و عمل مذكور را بانجام رسان و پس از آن روى سطح آماده شده دائرهاى ترسيم كن و بر مركز آن مقياسى را بطور عمود قرار بده كه از نظر مقدار ربع قطر دائرهء مذكور باشد ( بهتر است مقياس مزبور را مخروطى و از جنس حديد يا مس يا جنس ديگرى تعبيه نمايند ) و بهرتقدير مترصد بنشين تا وقتى آفتاب برآمد و سايهء شاخص در روى محيط دائره به طرف مغرب افتاد آنگاه مدخل سايه را نشانه نما و پس از زوال و در وقت غروب كه سايه به طرف مشرق قرار گرفته محلّ خروج سايه از دائره را نيز نشانه بگذار سپس اين دو نقطه را به يكديگر وصل كن و بوسيله اين خطّ دائره به دو نيمه جنوبى و شمالى تقسيم مىگردد ، سپس از منتصف اين خطّ خطّى عمود كه بمركز دائره بگذرد رسم نما اين خطّ به خطّ نصف النّهار موسوم است .
و اوّل وقت ظهر زمانى است كه سايهء شاخص از اين خطّ ( نصف النّهار ) مايل و به طرف مشرق بيفتد .
ناگفته نماند خطّى كه با اين تقاطع نموده و از تقاطعشان چهار زاويه قائمه تشكيل شده خطّ مشرق و مغرب ناميده مىشود .
و بهرتقدير هريك از چهار ربع را به « 90 » قسمت كه هرقسمت يكدرجه است تقسيم مىكنند ، البتّه اين عمل و رسم خطّ مشرق و مغرب دقيق و تحقيقى
تحفة الأحباب شرح فارسى بر تشريح الافلاك ( فارسى ) — صفحة 79
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٧٩