حالات كرهء قمر ماه بواسطه قرب و بعدش از كرهء شمس داراى حالات مختلفى است كه ذيلا تشريح مىشود :
1 - اجتماع : و آن اينست كه كره قمر و شمس در مكان واحدى از منطقة البروج واقع شده بطورى كه از نظر بيننده اگر خطّى خارج شود بهردو مرور مىكند ، در اين صورت چون بين اهل ارض و خورشيد حائل است لاجرم آنطرفش كه باهل ارض است تاريك بوده و طرفى از آنكه بجانب خورشيد است روشن است و از آن به محاق نام مىبرند .
2 - هلال : و آن اينستكه ماه از شمس كمى دور شده و از حالت اجتماع خارج گردد در اين حال مقدار بسيار ناچيزى از آن براى اهل زمين بطور كمانى بس باريك و رقيق روشن نشان داده مىشود
3 - بدر : و آن اينستكه بتدريج كمان ضخيمتر شده و بر جرم درخشان هلال اضافه گشته و پيوسته هرچه از خورشيد دور تر مىشود جرم بيشترى از آن براى اهل زمين درخشان و روشن مىگردد تا آنكه به مقابله برسد در اينحال عكس اجتماع پيش مىآيد ، يعنى طرفى كه بجانب اهل زمين است روشن و جانب ديگرش مظلم و تاريك است و سپس از مقابله بتدريج خارج شده و باز بشمس نزديك مىشود تا حالت اوّلى يعنى اجتماع برگشته و محاقّ حاصل شود . شكل ( 23 ) .
خسوف و كسوف كره قمر وقتى با كرهء شمس در دو نقطهء رأس و ذنب اجتماع نمايد بين ما و خورشيد بواسطه ماه حجاب و حائل حاصل مىگردد ازاينرو گاهى تمام قرص خورشيد را پوشانيده و در برخى اوقات مقدارى از آن را ستر مىكند اينحالت را كسوف يعنى خورشيدگرفتگى خوانند و اگر ماه در استقبال كرهء شمس واقع شود يعنى هردو در دو جزء متقابل از فلك البروج واقعشده به نحوى كه فاصلهء آنها نصف دائره باشد ، چون زمين بين آن دو فاصله شده و مانع از روشن گشتن ماه مىشود و در اينحال گاه تمام
تحفة الأحباب شرح فارسى بر تشريح الافلاك ( فارسى ) — صفحة 61
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٦١