خلاصهء درس چهل و هشتم :
مراد از ملاك سبق و لحوق همان امر مشترك بين امر متقدّم و متأخّر است با توضيحى كه در متن درس داده شده است .
پس ملاك تقدّم و تأخّر به حسب . رتبه همان نسبت ، به مبدأ محدود است مثل اشتراك امام و مأموم در نسبت به مبداء مفروض از محراب و ملاك تقدّم و تأخّر به شرف همان اشتراك دو امر در يك معنى كه از شأن آن اينست كه متصّف به فعل يا مزيّت يا رذيلت شود مثل اشتراك شجاع و ترسو در انسانيّتى كه از شأن آن اين است كه متصّف شود به فضيلت و شجاعت پس براى شخص شجاع همان انسانيتى است كه براى شخص ترسو وجود دارد و لكن عكس آن درست نيست و توضيح بيشتر آن در متن درس ذكر گرديده است .
و مدرك تقدّم و تأخّر به زمان ، اشتراك دو جزء مفروض از زمان در وجودى از زمان كه داراى انقضاء ، انصرام بوده ، قوّه و فعل در آن وجود مختلط مىباشد بطوريكه فعليّت يكى از آن دو متوقّف است بر بالقوّه بودن آن ديگرى با توضيحى در متن درس آمده است .
و مدرك تقدّم و تأخّر طبعى وجود است با توضيحى كه در متن درس همراه مثال آن داده است مراجعه كنيد .
از شيخ اشراق ( ره ) نقل شده است كه تقدّم و تأخّر به حسب زمان داخل در تقدّم و تأخّر طبعى است و براى اثبات عقيدهء خود دليلى اقامه كرده است تفضيل اين دليل سپس پاسخ از آن در متن درس ذكر گرديده مراجعه كنيد .
ملاك در تقدّم و تأخّر علّى و معلولى ، اشتراك علّت تامّه با معلول در وجوب وجود با توضيحى كه در متن درس بيان گرديده است .
ملاك تقدّم و تأخّر جوهرى اشتراك آندو در تقرّر ماهيّت و تحقّق آن است و ملاك تقدّم و تأخّر دهرى اشتراك يك مرتبه از مراتب وجود كلّى با ما فوق خود يا با مادون خود در تحقّق داشتن در متن اعيان بطوريكه وجود عينى اين مرتبه از وجود كلى متوقّف بر ما فوق