تدريجى بودن عالم خلق و دفعى بودن عالم امر
نكتهء ديگر اينكه از بعضى آيات مثل
« إِنَّا خَلَقْناهُمْ مِنْ طِينٍ لازِبٍ »
« 1 » و
« إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشاجٍ نَبْتَلِيهِ »
« 2 » و غير اينها مىتوان استفاده نمود كه خلق به تدريج صورت مىگيرد در حالىكه به مقتضاى آياتِ
« وَ ما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ »
« 3 » و
« ما خَلْقُكُمْ وَ لا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ واحِدَةٍ »
« 4 » 5 و
« وَ ما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ »
« 5 » امر تدريجى نيست .
از مجموع اين آيات ظاهر شد كه امر حقيقتى است غيرتدريجى ، به خلاف خلق ؛ گرچه خلق گاهى درمورد امر نيز به كار مىرود . خلاصه ، همهء موجودات جسمانيّه و آثار آنها كه به تدريج متكوّن مىشوند در وجودشان كه از حضرت حق افاضه مىشود داراى دو وجه هستند : وجه امرىِ غيرتدريجى و وجه خلقىِ تدريجى ؛ و ظاهر لفظ خلق كه دلالت بر جمعِ بعد از تفرقه مىكند ، نيز همين تدريج است .
متفرع بودن عالم خلق بر عالم امر
از سوى ديگر خداوند سبحان مىفرمايد :
« إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ »
« 6 » كه ظاهر آن تقدّم امر بر خلق و تأخر خلق از امر و تفرّع بر آن است و همين معنا را مىتوان از آيهء شريفهء
« بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ * لا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ
هامش
( 1 ) . صافات ، آيه 11 ؛ به درستى كه ما اينان را از گل سرشته آفريديم
( 2 ) . دهر ، آيه 2 ؛ ما انسان را از آب نطفهء مختلط ( بىحسّ و شعور ) خلق كرديم [ و او را داراى دو چشم و گوش ( مشاعر و عقل و هوش ) گردانيديم ]
( 3 ) . قمر ، آيه 50 ؛ امر ما در عالم يكى است و همچون چشم بر هم زدن انجام مىگيرد
( 4 ) . لقمان ، آيه 28 ؛ خلقت و بعثت همهء شما ( در آسانى بر خدا ) جز مثل يك تن واحد نيست
( 5 ) . نحل ، آيه 77 ؛ امر قيامت مانند چشم بر هم زدن است
( 6 ) . يس ، آيه 82 ؛ به تحقيق كه امر خداوند در هنگام ارادهء شيئى همان گفتن « كن » ( باش ) است كه بلافاصله موجودخواهد شد