قسمى اخلاق و اعمالى است كه به پيشگاه خداوندى ارتباط دارد مانند خلق و صفت ايمان واخلاص وتسليم و رضا و خشوع و مانند عمل نماز و روزه و قربانى و اين دسته از اعمال به ويژه عبادات ناميده مىشود و خضوع و بندگى انسان را نسبت به پيشگاه خدايى مسجل مىسازد .
و قسمى اخلاق و اعمال شايستهاى است كه به جامعه ارتباط دارد ماننداخلاق و صفات بشر دوستى وخيرخواهى و عدالت و سخاوت و مانند وظايف معاشرت و داد و ستد و غير آنهاو اين قسم از اعمال به ويژه معاملات ناميده مىشود .
و از طرف ديگر نوع انسانى تدريجاً متوجه كمال است و جامعه بشرى به مرور زمان كاملتر مىشود . ظهور اين تكامل در شرايع آسمانى نيز ضرورى است و قرآن كريم نيز همين تكامل تدريجى را ( چنانكه از راه عقل به دست مىآيد ) تأييد مىكند و چنانكه از آياتش استفاده مىشود هر شريعت لاحق از شريعت سابق كاملتر است مىفرمايد :
« وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ وَ مُهَيْمِناً عَلَيْهِ »
« 1 »
و البته چنانكه نظريات علمى نشان مىدهد و قرآن كريم نيز تصريح مىكند زندگى جامعه انسانى در اين جهان ابدى نيست و طبعاً تكامل نوع وى نامتناهى نخواهد بود و از اين روى كليات وظايف انسانى از جهات اعتقاد و عمل ناگزير در مرحلهاى واقع خواهد شد بالتبع نبوت و شريعت نيز روزى كه از جهت كمال اعتقاد و توسعه مقررات عملى به آخر مرحله رسيد ، ختم خواهد گرديد .
و از اينجاست قرآن كريم براى روشن ساختن اينكه اسلام - دين محمد صلى الله عليه و آله - آخرين و كاملترين اديان آسمانى است خود را كتاب آسمانى غير قابل نسخ و
هامش
( 1 ) . مائده ، آيه 48 : و فرستاديم كتاب ( قرآن ) را به سوى تو به حق در حالىكه كتابى ( مانند تورات و انجيل ) را كه در برابر خود دارد تصديق مىكند و تسلط و برترى دارد نسبت به آن