ما قَطَعْتُمْ مِنْ لِينَةٍ أَوْ تَرَكْتُمُوها قائِمَةً عَلى أُصُولِها فَبِإِذْنِ اللَّهِ
( آيهء 5 از سوره 9 حشر ) « 1 »
وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ
( آيهء 64 از سورهء 4 نساء ) « 2 » بنابراين بر عهده هركس كه معرفت به خداى خود داشته باشد اينست كه خود را در فعل صادر از خود مستقلّ نبيند ؛ و مستغنى از خدا نداند ؛ بلكه خود را مالك فعل بتمليك الهى بداند ؛ و قادر بر انجام آن با قدرت حقّ ببيند خداوند مىفرمايد
أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً
( آيهء 165 از سوره 2 بقره ) « 3 »
[ تمام افعال منوط به اذن و مشيّت حضرت حقّ متعال است ]
هر مؤمنى چون مىخواهد دست به كارى زند بايد با توكّل و اعتماد به خدا اقدام كند ؛ و بر او متّكى باشد .
فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ
( آيهء 159 از سوره 3 آل عمران ) « 4 » و چون مىخواهد وعدهاى دهد ؛ يا خبرى از آينده دهد كه چنين مىكنم آن را مقيّد به اذن و مشيّت خدا كند . آرى با آنكه عمل انسان مسلّما براى انسان است ؛ و خداوند در بسيارى از مواضع قرآن افعال را به پيغمبر و به افراد مردم نسبت مىدهد ؛ و مىگويد :
فَقُلْ لِي عَمَلِي وَ لَكُمْ عَمَلُكُمْ
( آيهء 41 از سوره 10 يونس ) « 5 » و يا آنكه مىفرمايد :
لَنا أَعْمالُنا وَ لَكُمْ أَعْمالُكُمْ
( آيهء 15 از سوره شورى ) « 6 » ليكن در عين حال استقلال نسبت را به انسان انكار مىكند و مستغنى بودن از اذن و مشيّت خدا را باطل مىشمرد و از آنچه گفته شد استفاده مىشود كه در آيهء
وَ لا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ
استثناء مفرّغ است ؛ و تقدير مستثنى منه تمام احوال و يا تمام زمانها مىباشد ؛ و يك باء ملابسه را بايد در جملهء مستثنى در تقدير بگيريم ؛ و معنى چنين مىشود :
« و لا تقولنّ لشيء إنّى فاعل ذلك غدا فى زمان من الأزمنة أو فى حال من الأحوال »
هامش
( 1 ) هر درخت نهال خرمائى را كه بريديد يا همانطور بر ريشهء آن گذارديد كه بوده باشد پس به اذن خدا بود .
( 2 ) و ما هيچ پيامبرى را نفرستاديم مگر آنكه با اذن خدا مورد اطاعت مردم قرار گيرد .
( 3 ) و تمام مراتب و درجات قوّت انحصار به خدا دارد .
( 4 ) پس اى پيغمبر زمانى كه اراده انجام كارى را داشتى بر خدا توكّل كن !
( 5 ) پس اى پيغمبر بگو : براى من است كردار من ؛ و براى شماست كردار شما .
( 6 ) از براى ماست اعمال ما ؛ و براى شماست اعمال شما .