مطاوى ديگر سخنان او نمودار است . اعتقاد كربن بر آن است كه اگر ملا صدرا و احسائى معاصر مىبودند ، در بسيارى از مسائل با هم متفق مىشدند . [ 1 ]
آقاى كربن گمان نمودهاند كه گفتههاى احسائى در مقام اشكال بر فلاسفه و عرفا چيز نوظهورى است ، در حالتى كه اين مطلب ، تازگى ندارد و ملا صدرا و امثال او در عصر خود نيز مواجه با اين حرفها بودهاند .
و در هر عصرى احسائىها وجود دارند ، اشكال كار ، جاى ديگر است .
اشتباه آقاى كربن اينجاست كه گمان مىكند هرچه را احسائى مخالف گفتهء امامان تشخيص داد درست است ، غافل از اين كه اگر كسى در علوم عقلى قوى و استاد نباشد ، گفتهء امامان را در اصول عقايد خوب نمىفهمد . علاوه بر اين ، در عقايد استدلال به اخبار آحاد يا ظواهر صحيح نيست و ادلهء حجيت اخبار آحاد و همچنين ادلهء حجيت ظواهر ، فقط حجيت اخبار و ظواهر در فروع احكام را اثبات مىنمايد نه در اصول عقايد .
رؤساى شيخيه چون آقاى كربن را علاقهمند به طريقهء تشيع ديدهاند ، او را در اين وادى انداختهاند . و سير در اين واديهاى بىاصل و فرع ، آقاى كربن را منحرف از فلسفه و غير وارد در عقليات و عرفان در انظار دانشمندان جلوه خواهد داد .
بيان ارزش معارف عرفا و متصوفه
يكى از منابع سرشار و باارزش و مهم معارف شرقى ، آثار و كتب مدوّنهء عرفاى اسلامى است . در بين متصوفه و عرفاى اسلامى مردان دانشمند و محقق و با فضيلت
شرح
[ 1 ] ر . ك : ص 146 مقدمهء فرانسوى آقاى كربن به كتاب المشاعر صدر الدين شيرازى - قدس سره - ؛ اگر احسائى مدتى به درس فلسفه حاضر مىگرديد و از اصطلاحات علمى فلسفى مطلع مىشد ، با ملا صدرا قهرا متفق بود و اگر معاصر ملا صدرا هم بود و از فلسفه بىاطلاع بود ، همين مشاجره را با ملا صدرا داشت . نزاع احسائى با ملا صدرا ناشى از عدم آشنائى او به فلسفه است . ما در رسالهاى مستقل قسمتى از عقايد شيخ احمد را كه اصولا با توحيد به معناى حقيقى سازش ندارد ، جمع كردهايم .