مشعر ششم : در بيان قاعدهء بسيط الحقيقه و اثبات مرجعيت حق نسبت به جميع اشيا است ، « فهو بوحدته كلّ الأمور لا يغادر صغيرة و لا كبيرة إلّا أحصاها و أحاط بها إلّا ما هو من باب الأعدام و النقائص . »
مشعر هفتم : در بيان علم حق به ذات خود و اثبات آن كه از تعقل ذات خود ، همهء حقايق وجودى را تعقل مىنمايد مىباشد ، چون حق تعالى بسيط الذات و صرف الحقيقه است . [ 1 ]
صدر المتألهين در مسألهء علم حق به طور تفصيل بحث كرده و اين مبحث را به طور كامل در كتب خود تحقيق كرده است . اگر انسان بين مباحث علم اسفار و كتب ساير حكما و عرفاى قبل از ملا صدرا در مقام مقايسه برآيد ، سعهء فكر و قدرت علمى صدر المتألهين در مباحث حكمى برايش آشكار خواهد شد .
ملا صدرا در مسألهء علم بارى در اسفار و مبدأ و معاد و شواهد و تفسير قرآن و شرح اصول كافى و ساير كتب و رسايل خود سخن گفته است . او در اين مبحث و ساير مباحث ربوبى در بيان معارف ، متفرد است و به جرأت مىتوان گفت كه از زمان پيدايش فلسفه تاكنون كسى به اين محكمى و درستى مطلب ننوشته است .
شرح
[ 1 ] ملا صدرا در اين رساله از براى اثبات اتحاد عاقل و معقول و بلكه وحدت و يگانگى هر صورت معلومى با مدرك خود به برهان تضايف تمسك جسته است . اين برهان را صدر المتألهين در اسفار « 1 » مبحث عقل و معقولات و رسالهاى مستقل ذكر كرده است .
حكيم سبزوارى و بعضى ديگر از افاضل بر اين برهان مناقشه نمودهاند . « 2 » و برخى ديگر از اعلام هم در صدد تأييد ملا صدرا در تقرير برهان تضايف برآمدهاند . ما به طور تفصيل در رسالهء مستقل اتحاد عاقل و معقول و عقل در اين مسأله بحث كردهايم و در اين رساله هم در ص 247 تا 260 به طور نسبتا مختصر در اين مبحث مطالبى نوشتهايم .
هامش
( 1 ) . ر . ك : همان ، ج 6 ، صص 165 - 174 .
( 2 ) . ر . ك : همان ، ص 168 - 170 ، تعليقهء حكيم سبزوارى - قدس سرّه - ؛ شرح المنظومة ، قسمت فلسفه ، ص 38 .