مشعر هشتم : در بيان وحدت حقيقت وجود و اثبات [ 1 ] وحدت شخصى و تقرير آن كه ممكنات ، ظل وجود حق و عين ربط به حق اوّلند و معلول ، ظل و رشح وجود علت است و از خود استقلال ندارد [ 2 ] و وجود مستقل فقط حق است ، مىباشد .
منهج دوم : اين كتاب در بيان پارهاى از صفات و افعال حق تعالى است . اين منهج نيز مشتمل بر چند مشعر است و در اين چند مشعر اثبات شده است كه صفات حق تعالى عين ذات او مىباشد ، ملا صدرا در اين رساله همهء موجودات را از مظاهر علم حق مىداند . [ 3 ]
مشعر چهارم : اين منهج در بيان وجوه فرق بين كلام و كتاب حق مىباشد . [ 4 ]
منهج سوم : اين كتاب مشتمل بر مشاعر مختلف است : مشعر اول در بيان فاعليت حق و مشعر دوم در فعل حق و نقل روايات واردهء از اهل عصمت و طهارت و كيفيت خلقت روحى اهل عصمت عليهم السّلام و مشعر سوم در بيان حدوث عالم و بيان حركت در جوهر [ 5 ] و تقرير طريقهء حق در مسألهء ربط حادث به قديم است .
شرح
[ 1 ] يكى از مسائل مهم فلسفه ، مسألهء وجود و وحدت حقيقت هستى است . قول به وحدت شخصى در وجود مختار عرفا بوده است ، صدر الحكماء اين مسأله را برهانى كرده است .
در اسفار فصول عرفانى و تفسير و بعضى ديگر از رسايل خود به وجوه مختلف اين مطلب را تقرير و بيان نموده است . ملا صدرا خيلى تمايل دارد كه بين قول عرفا و مشرب محققان از حكما در وجود جمع كند ، ما در رسايل خود ، اين بحث را به طور كامل تحقيق نمودهايم .
[ 2 ] چون تعلق به غير با استقلال وجودى منافات دارد و هر وجود معلولى از استقلال بهرهاى ندارد و وجود مستقل ، فقط حق است .
[ 3 ] به اين تقرير : همانطورى كه وجود ، حقيقت واحد است و اصل حقيقت وجود ، حق تعالى است « چون همهء شؤون وجودى از علم و قدرت و اراده و ساير صفات ، در عين وجود مستهلكند ، اصل حقيقت علم و علم حقيقى ، حق اول است و ساير موجودات ، مراتب و شؤون و ظهورات علم حقاند .
[ 4 ] در اين مسأله صدر المتألهين در اسفار الهيات و تفسير قرآن به طور تفصيل سخن گفته است .
[ 5 ] صدر المتألهين در اين مسأله به آيات قرآنى و روايات تمسك جسته است ، بحث تفصيلى حركت در جوهر را به نحو كامل و تمام در اسفار و رسايل نموده است .