شرح
نور روى حق عاجز است ، وصول به معرفت حق ممكن نيست مگر به واسطهء فناى سالك در حق و لذا تفكر در ذات حق منهى عنه است « من تفكّر في ذات اللّه الحد ، و من تفكّر في صفاته أرشد » .
اما شناختن صفات حق در غموض به درجهء معرفت ذات نمىباشد ، چون صفات ، مفاهيم عقليى هستند كه بين موجودات مشترك مىباشند ، با اين فرق كه مصداق صفات در حق تعالى ذات او و در ممكنات ، زايد بر ذات است .
در معرفت بعضى از صفات ، غموض شديدى است ، نظير كلام و سمع و بصر و استوارى بر عرش و ابتلا و مما كرت .
اما معرفت أفعال حق دريايى است كه مىتوان در آن شناورى نمود و از آنها به حق استدلال كرد و ليكن به اعتبار عقل نظرى ادراك كامل أفعال حاصل نمىشود ، چون أفعال مرتبط به صفات و صفات مرتبط به ذاتاند » . « 1 »
نگارنده ، در حواشى بر المظاهر الإلهيه براى توضيح مطلب صدر الحكماء - قدّس اللّه سره - چنين نوشته است : جميع محققان از عرفا و حكما - رضوان اللّه عليهم أجمعين - اتفاق دارند كه ادراك ذات به نحو اكتناه امكان ندارد ، چون وجود صرف واجب ، محيط به همهء حقايق است و ادراك تام و اكتناه واقعى ، فرع بر احاطهء بر معلوم است و حق تعالى حدّ وجودى ندارد ، از اين جهت محيط بر همه است . بلكه حقيقت خداوندى در مقام ذات كه از آن به مقام لا اسم له و لا رسم له و كنز مخفى و عنقاى مغرب تعبير شده است ، از هر تعينى عارى است و به هيچ نحو از انحاى علم چه حضورى و چه حصولى ادراك نمىشود « و الوجود إذا كان تعيّنه و تشخّصه بنفس ذاته - مع أنّه شاهد على كلّ شيء ، و أظهر من كلّ ظاهر ، و به يعرف كلّ مجهول - لا يمكن إدراكه لغاية ظهوره و كمال نوره و سعته » . « 2 »
اما ادراك حق به وجه « نه به نحو احاطه و سلطه » به علم حصولى و حضورى ممكن الحصول است . ادراك حق به علم حصولى آن است كه انسان از مشاهدهء معاليل امكانى و استدلال از
هامش
( 1 ) . همان ، ص 62 - 66 .
( 2 ) . همان ، ص 62 - 63 .