« نتيجهء بحث »
در مسئلهء بازگشت معدوم فخر رازى نظر داد كه آن جايز است به اين دليل كه امتناع آن به اقتضاء ماهيّت آن نيست و گرنه لازم مىآيد كه مثل آن ممتنع باشد و حال آنكه مثل آن ممتنع نيست و امتناع شىء هم كه ذاتى آن نباشد وجود آن ممكن خواهد بود پس بازگشت معدوم ممكن مىباشد و . . . خواجه جواب داد امتناع بازگشت معدوم نه به جهت اقتضاء ماهيّت آن است بلكه به لحاظ مقيّد بودن بقيد « عدم بعد از وجود » است و دلايلى هم آورد كه بازگشت معدوم ممتنع است .
مىگوييم فخر رازى در « محصّل » و « معالم اصول الدين » اعتقادش به بازگشت معدوم است ولى در « المباحث المشرقيه » به امتناع بازگشت معدوم ، قايل شده است و سه دليل ارائه نموده است به اين ترتيب : 1 - از معدوم هويّتى باقى نمانده است ازاينرو حكمى بر آن نمىتوان كرد پس حكم به بازگشت معدوم محال است . 2 - بازگشت معدوم اگر جايز باشد بايد بازگشت « زمانى » هم كه در آن واقع شده جايز باشد درحالىكه بازگشت « زمان » جايز نيست .
3 - اگر معدوم بازگشت نمايد و مثل آن هم بوجود آيد بايد فرقى ميان آن دو نباشد « 1 » .
آنچه از فخر رازى آورديم معلوم گرديد كه نظرات فخر رازى در مسئلهء بازگشت معدوم با هم ناسازگارند .
مطلب ديگر اينكه فخر رازى فقط در كتب كلامى خود قايل بجواز بازگشت معدوم شده است . ظاهرا نظرش آن بوده كه مسئلهء معاد و حشر اجساد را تصحيح كند و در رابطه با همين معنى در « معالم اصول الدين » مىگويد :
« بازگشت بدن پس از مرگ در صورتى ممكن است كه بازگشت معدوم جايز باشد و گرنه
هامش
بقيه پاورقى از صفحه قبل - لا يصحّ ألّا مع القول بأنّ المعدوم شىء ثابت حتّى يزول عنه العدم و الوجود . . .
المعدوم لا يعاد لأمتناع الأشارة اليه فلا يصحّ الحكم عليه بصحّة العود و لواعيد تخلّل العدم بين الشىء و نفسه و لم يبق فرق بينه و بين المبتدأ و صدق المتقابلان عليه دفعة و يلزم التّسلسل فى الزّمان . . . خواجه نصير طوسى - تلخيص المحصّل - صفحهء 169 - و تجريد الكلام - نقل از شرح علّامه - صفحهء 49 .
( 1 ) . . . . فى أنّ المعدوم لا يعاد و براهينه ثلاثه : الأوّل أنّ ما عدم لم تبق هويته . . . فأذا يمتنع الحكم عليه بصحّة العود الثّانى أنّه لوصّح اعادة المعدوم لصحّ اعادة الوقت الّذى وقع فيه ابتداء فليزم ان يكون مبتدا من حيث أنّه معاد الثّالث أنّه أذا اعيد و حصل معه مثله فهما متساويان فى الذّات و فى لوازمها . . . فيؤدّى الى أن يتميّز نفس الشّىء عن غيره . . . المباحث المشرقيّه فخر رازى - مكتبة الأسدى - تهران 1966 - ج 1 - صفحهء 8 - 47 .