كه تحقّقدهندهء حقايق است مسلّما از حقايق موجود در خارج است پس چگونه ممكن است حق تعالى از حكم مترتّب بر حقايق خارج باشد . بنابراين از حكم به غير محسوس بودن حقايق موجودات ثابت مىشود غيرمحسوس بودن حق تعالى و اين استدلال برهانى و موجب يقين در حكم مىباشد « 1 » .
« نتيجهء بحث »
آنچه در اين بحث بيان شد آن بود كه فخر رازى دليل بو على را در اثبات غيرمحسوس بودن حق تعالى كافى ندانست و مدّعى شد كه استدلال او اقناعى است و اثبات يقين در حكم نمىكند . خواجه به اعتراض او پاسخ داد و ثابت نمود كه دليل بو على برهانى است .
اكنون توجّه به اين نكته لازم است كه اعتراض فخر رازى به اصل حكم غيرمحسوس بودن حق تعالى نيست . بلكه اعتراضش متوجّه كيفيّت استدلال بو على است و از اينكه استدلال او اقناعى است ، فقط ايجاد گمان مىكند ، و ايجاد يقين نمىنمايد بنابراين اعتراض او به اين مطلب كه حق تعالى غيرمحسوس است خدشهاى وارد نمىكند .
فخر رازى در « المباحث المشرقيه » تحت سه فصل هريك از جسميّت ، جوهريّت و عرضيّت را از حق تعالى با ذكر دلائلى نفى مىكند و اين نيز شاهدى است كه او در حكم به غير محسوس بودن حق تعالى با بو على موافق است چون چيزى كه جسم و جوهر و عرض نباشد ، محسوس هم نخواهد بود . از جمله دلايلى كه در نفى جسميّت از حق تعالى در « المباحث المشرقيه » دارد از نوع دليلى است كه بو على در « اشارات » در غيرمحسوس بودن حق تعالى آورده است زيرا مىگويد : « بعضى از جواهر ، مجرّد و غيرجسمانىاند و علّت شىء مجرّد لازم است كه مجرّد باشد . بنابراين بارى تعالى كه مبدأ المبادى است بايد غيرجسمانى باشد » « 2 » .
اين دليل فخر رازى در نفى جسميّت از حق تعالى از نوع همان دليل بو على است كه در « اشارات » در غيرمحسوس بودن حق تعالى دارد چنانچه بيان شد .
بنابراين اعتراض فخر رازى بر بو على بر دليل خود او هم وارد خواهد بود . چون ممكن
هامش
( 1 ) . و الفاضل الشارح ظنّ أنّه الحق المبدأ الأوّل بساير الحقايق فى ذلك على وجه التمثيل فحكم بأنّ البيان اقناعىّ و ليس كذلك فأنّه أنّما حكم حكما كليّا على كلّ حقيقة ثمّ تعجّب كيف يتوهّم خروج ما هو محقق كل حقيقة عن حكم يثبت على كلّ حقيقة . . . - خواجهء طوسى - شرح اشارات - ج 3 - صفحهء 10 .
( 2 ) . . . . أنّ بعض الجواهر غير جسمانية و علة المجرّد تجب أن تكون مجرّدة و البارى تعالى مبدأ المبادى فيجب أن لا يكون جسما . . . فخر رازى - المباحث المشرقيه - ج 2 - صفحهء 459 .