اختلاف خواجه و فخر رازى در ديدن خداى تعالى
فخر رازى در بعضى از آثار خود مانند « محصّل » و « اربعين » و « مفاتيح الغيب » مدّعى است كه حق تعالى را مىتوان ديد . خواجه طبق اعتقاد اماميّه ديدن خدا را انكار دارد و دلايل فخر رازى را در اين مورد ابطال مىكند . ابتدا دلايل هريك را در اين مسئله مىآوريم ، سپس به بررسى مىپردازيم .
فخر رازى در « محصّل » در فصل مربوط به صفات خداى تعالى دربارهء اين مسئله كه آيا خدا را مىتوان ديد يا نه چنين مىگويد :
« به اعتقاد ما خدا را مىتوان ديد و دليل ما سمعى و آيات قرآنى است :
1 - آيه 143 سورهء اعراف است كه مىفرمايد : ( مرا نخواهى ديد ليكن بسوى كوه بنگر كه اگر بر جاى خود آرام گرفت مرا خواهى ديد ) « 1 » . در اين آيه ديدن خدا مشروط به استقرار كوه در مكان خود است استقرار كوه در مكان ممكن است پس ديدن حق تعالى بايد ممكن باشد اگر گويند : ديدن حق تعالى در اين آيه تعليق بر شرط محال است چون مشروط بر استقرار كوه متحرّك است و آرام گرفتن كوه در حال حركت محال است و با محال بودن حصول شرط مشروط يعنى ديدن حق تعالى هم بايد محال باشد . جواب آن است كه گرچه كوه در حال حركت ، استقرار ندارد . ليكن كوه از نظر اينكه كوه است استقرار و سكون بر آن جايز است پس ديدن خدا هم كه مشروط بر آن است بايد ممكن باشد .
2 - در همين آيهء فوق - 143 سورهء اعراف - آمده است كه موسى بن عمران از خدا چنين مىخواهد : « پروردگارا بنمايان به من كه بهبينم تو را » « 2 » . اگر ديدن خدا امكان نداشت درخواست حضرت موسى غلط و ناشى از جهل مىبود درحالىكه چنين امرى روا نيست .
3 - در آيهء 23 سورهء قيامت آمده است كه : ( چهرههايى در آن روز شادابند و ناظر پروردگار خود مىباشند ) « 3 » . « نظر » يعنى ديدن يا برگرداندن حدقهء چشم براى ديدن است اگر « نظر » بمعنى اوّل باشد ، پس ديدن خدا بايد جايز باشد اگر بمعنى دوّم باشد . ظاهر آيه نمىتواند مقصود باشد بلكه مقصود همان « رؤيت » است كه از ذكر سبب ، مسبب اراده شده است اگر گويند شايد مراد از آيه انتظار نعمت باشد يا آنكه به ثواب پروردگار خود ناظرند . جواب آن است كه انتظار نعمت درست نيست چون انتظار سبب غم و اندوه است و حال آنكه آيه در بيان نعمت
هامش
( 1 ) .قالَ لَنْ تَرانِي وَ لكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكانَهُ فَسَوْفَ تَرانِي . . .سورهء اعراف - آيه 143 .
( 2 ) .قالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ- سوره اعراف آيه 143 .
( 3 ) .وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ- سورة القيمة آيه 23 .