و روايت كردند از ابن عبّاس كه گفت كه جان عالم است .
و مجاهد گفت كه جان آفريدهاى هست پيشتر از آفريدگان ، و او را دست و پاى است [
a
3 ] و بر صورت آدميان است .
و مقاتل گفت كه جان بر پنج گونه است : يكى از وى رحمت است ، و دليل برو آن است كه خداى عزّ و جلّ مىگويد :
« وَ أَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ »
« 1 » ، يعنى ايشان را به رحمت خويش قوى كرد . و دوم فريشتهاى است از فريشتگان آسمان هفتم . روى او به روى مردم ماند و تنش به صورت فريشتگان ، و دليل بر آن است كه خداى عزّ و جلّ مىگويد :
« يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلائِكَةُ صَفًّا »
« 2 » ، و او فريشتهاى است مهتر از همه آفريدهاى . اوست كه فريشتگان را نگاه دارد و او بر راست عرش ايستاده است تنها و بر چپ عرش ديگر فريشتگان . و سيم خداى عزّ و جلّ مىگويد جبريل را روح خواند و پيغمبر را گفت :
« قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ »
« 3 » ، بگوى اى محمّد كه اين قرآن روح آورده است يعنى جبريل . و جايگاهى ديگر مىگويد عيسى را عليه السّلم :
« وَ أَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ »
« 4 » ، يعنى او را قوى گردانيديم به جبريل ، و جايگاهى ديگر گفت در قصهء مريم عليه السّلم :
« فَأَرْسَلْنا إِلَيْها رُوحَنا »
« 5 » ، يعنى جبريل را به دو فرستاديم . و چهارم او را روح خواند و از آن وحى خواست ، و دليل آن است كه خداى عزّ و جلّ گويد :
« يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ »
« 6 » . دليل پنجم آن است كه عيسى ابن مريم را روح خواند ، چنانك مىگويد :
« ثُمَّ سَوَّاهُ وَ نَفَخَ فِيهِ مِنْ رُوحِهِ »
« 7 » ، و گفت چون او را راست كرديم روح اندر وى بدميديم .
و اندرين معنى بسيار شعرهاى شاعران آمده است دليل بر استوارى اين گفتار .
هامش
( 1 ) - در سورههاى البقره و النساء به صورت« وَ أَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ »( البقره 87 و 253 ) و« أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ »( النساء 171 ) آمده است .
( 2 ) - النباء / 38 .
( 3 ) - النحل / 102 .
( 4 ) - البقره / 87 و 253 .
( 5 ) - مريم / 17 .
( 6 ) - النحل / 2 .
( 7 ) - السجده / 9 .