باشد . هر يك از مردم مدينهء فاضله بايد مبادى موجودات نخستين و مراتب آنها و سعادت و رياست نخستين مدينهء فاضله و مراتب آن رياستها را بدانند . و در مرتبت بعد افعال و اعمالى كه معين و محدود است و به وسيلهء آنها سعادت و خوشبختى به دست مىآيد . بشناسند و تنها بدانستن آنها هم اكتفا نكنند و بلكه آنچه مربوط به عمل است مردم مدينه بايد كلا و جزوا همه را مورد عمل قرار دهند .
و بايد دانست كه مبادى موجودات و مراتب آنها و همچنين سعادت و خوشبختى و مراتب رياستهاى مدينههاى فاضله گاه مورد تصور و يا تعقل انسانها واقع مىشود و گاه مورد تخيل آنان واقع مىشود .
معنى تصور آنها اين است كه گوهر و ذوات امور ، آن طور كه وجود دارند ، در ذهن آدمى مرتسم مىگردد . و معنى تخيل آنها اين است كه خيالات آنها و مثالات و امورى كه نمودار اشياء است در قوت خيال درآيد . شبيه آنچه در اجسام و چيزهاى قابل ديد وجود دارد ، مثلا انسان را مورد لحاظ قرار مىدهيم گاه ذات خارجى او را مشاهده مىكنيم و گاه تمثال او را در آينهها مشاهده مىكنيم و گاه خيال وى را در آب مشاهده مىكنيم و گاه خيال تمثال او را در آب و يا در ساير آينهها و اجسام صيقليه مشاهده مىنمائيم كه ديد ما نسبت به آن شبيه تصورى است كه عقل از مبادى موجودات و سعادتها و غير آن دارد و هنگامى كه او را در آب مشاهده مىكنيم و يا تمثال او را مشاهده مىنمائيم شبيه به تخيل مىباشد زيرا ديد ما نسبت به تمثال او در آب و يا در آينه عبارت از ديدن امرى است كه حاكى از انسان است و همچنين تخيل ما نسبت به او در حقيقت عبارت از تصور امرى است كه ازو حكايت دارد نه تصور ذات خارجى او .
بيشتر مردمان قادر بر تعقل و تصور گوهر و ذوات امور نمىباشند ، حال اين ناتوانى امرى فطرى باشد و يا عادت آنها باشد . دربارهء اين دسته از افراد انسانى بايد از راه القاء اشيائى كه محاكى و نمايندهء حقايق است ، مبادى موجودات و مراتب آنها و همين طور عقل فعال و رياست نخستين و بالاخره چگونگى همهء اين امور را در نيروى خيال آنان نمودار كرد .
و البته معانى و ذوات حقايق برشمرده شده قابل تبديل و تغيير نمىباشد و ثابت است ، و لكن محاكيات و امورى كه مىتوانند نمودار و مجسمكنندهء آنها باشند در قوهء خيال بسيارند و گوناگون .
پارهاى نزديك به اصلند و پارهاى دور همانطور كه اين امر در مبصرات هم صادق است .
زيرا آن خيالى كه از آدمى در آب ديده مىشود نزديكتر به حقيقت انسان است از خيال تمثال او كه باز هم در آب ديده مىشود .
و از همين رو است كه اين گونه حقايق را براى هر گروه و دسته به گونهاى مىتوان نمودار كرد و از راهى به جز آن
فرهنگ معارف اسلامى ( فارسى ) — صفحة 1731
مساهمون: سيد جعفر سجادى
ص١٧٣١