موجب تعزير است و بالجمله استعمال لفظ مىباشد در ما وضع له با اشاره به غير ما وضع له كه مفاد از سياق كلام است مانند
« وَ ما لِيَ لا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي »
يعنى ما لكم و يا
« لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ »
يعنى عمل ديگران كه شرك ميورزند چون پيغمبر مشرك نبوده و نمىشد . و گاه براى آن آرند كه طرف متنبه شود يا غضبناك نشود بموجب آنكه : خوشتر آن باشد كه راز دلبران گفته آيد در حديث ديگران ( از مختصر المعانى ص 61 - شرح لمعه ج 2 ص 299 - كشاف ج 2 ص 989 ) .
در ابدع البدائع آرد : تعريض آنست كه متكلم اداى مقصود را بكلامى كند كه دلالت آن بر مراد نه از بابت حقيقت باشد و نه مجاز بلكه ادراك معنى از جوانب و اطراف آن لفظ شود .
سعدى
نگويمت چو زبانآوران رنگآميز * كه ابر مشك فشانى و بحر گوهرزاى
نكاهد آنچه نوشت است عمر و نفزايد * پس اين چه فايده گفتن كه تا بحشر بپاى
*
عمرت دراز باد نگويم زيرا * كه اهل حق نه پسندند با طلبى
( از ابدع ص 159 )
تَعْريف
- ( اصطلاح ادبى و منطقى ) تعريف نزد اهل عربيت عبارت از قرار دادن ذات باشد مشار اليه باشارهء وضعيه و مقابل تنكير است ( رجوع شود بمعرفه و نكره و فرهنگ علوم عقلى تأليف نگارنده براى وقوف بر معانى منطقى آن ) .
و نزد منطقيان به معناى شناسانيدن امور مجهوله است بواسطهء امورى كه معلوم و بديهى باشند و بنا بر اين معرف مجموعهء امور بديهى و معلوم ( تصورات بديهى ) است كه براى وصول بامور مجهولهء تصورى به كار آيد و در محل خود بيان شده است كه معرف بايد مساوى با معرف باشد و تفاوت معرف با معرف با جمال و تفصيل است و تعريف بامور مجهوله جائز نيست و از اين جهت است كه گفتهاند معرف بايد از معرف اجلى باشد و تعريف با خفى جايز نيست .
( از دستور ج 1 ص 315 ) .
تَعْريفِ لَفْظى
- ( اصطلاح منطقى ) تعريف لفظى عبارت از شناسانيدن معنى لفظ است در مقابل تعريف غير لفظى و معنوى كه شناسانيدن حقايق و حقيقت شىء است و بعبارت ديگر در تعريف لفظى لغتى را بلغت ديگر كه معروف نزد مخاطب باشد ترجمه ميكنند در صورتى كه در تعريف غير لفظى حقيقت و ماهيت و ذاتيات شىء را بيان ميكنند قسم اول مفاد « ما » شارحه است و نوع دوم مفاد « ما » حقيقيه است .
و در محل خود بيايد كه هر گاه معرف بيان تمام ذاتيات مخصوص شىء را كند و مركب از جنس و فصل قريب باشد تعريف به حد تام خواهد بود و هر گاه مركب از جنس بعيد و فصل باشد تعريف به حد ناقص است و هر گاه مركب از ذاتيات و عرضيات و يا عرضيات بتنهايى باشد تعريف برسم است .
( از دستور ج 1 ص 316 ) شيخ شهاب الدين سهروردى در باب تعريفات بيانى دقيق دارد ، وى گويد :
هر گاه چيزى براى آن كس كه بدان دانا نيست شناسانده و تعريف شود ناچار بايد