احصاها و احاط بها » .
و ببيان ديگر وجود مطلق نزد عرفا عبارت از وجودى است كه محصور در امر معين و محدود بحدود خاص نباشد و وجود مقيد بر خلاف آن محدود بحدود خاص است مانند انسان ، فرس ، قلب ، روح و غيره و آن وجود مطلق تمام اشياء است بر وجه ابسط زيرا كه محدود به حدى نيست و فاعل هر وجود مقيدى است و مبدأ اوست و مبدأ هر فضيلتى و كمالى اولى و اليق بدان كمال است از ذى المبدأ پس مبدأ تمام اشياء بايد تمام اشياء باشد بر وجه ارفع و تمام اشياء هم اوست چنان كه سواد شديد تمام سوادهاى ضعيف موجود دون اوست بر وجه ابسط و همانطور كه مقدار عظيم واجد مقادير كوچك است و واجد كل المقادير دون خود است از جهة حقيقت مقداريه نه از جهت حدود و تعينات آنها كه امور عدمى ميباشند از نهايات و اطراف همين طور هم تمام وجودات خاصه ظل وجود فوق التمام بوده و آن تمام موجودات است بنحو ارفع و اكمل و اشرف و بالجمله واجب تعالى مبدأ فياض تمام حقايق و ماهيات است و بنا برين « فى وحدته و بساطته كل الأشياء فمن عقل ذلك الوجود عقل جميع الأشياء و ذلك الوجود هو بعينه عقل لذاته و عاقل فواجب الوجود عاقل لذاته بذاته فعقله لذاته عقل لجميع ما سواه و عقله لذاته مقدم على وجود جميع ما سواه فعقله لجميع ما سواه سابق على جميع ما سواه » .
( اسفار ج 3 ص 20 ، 22 ، 56 - ج 1 ص 166 - مبدأ و معاد صدرا ص 29 - شواهد الربوبية ص 32 - مشاعر ص 73 )
بَسيطِ خارِجِىّ
- ( اصطلاح فلسفى ) معانى متعدد گاه موجود بوجود واحدند كه بسيط خارجى ناميده ميشوند مانند سواد و بياض و گاه موجود بوجودات متعددند كه مركب خارجى ناميده ميشوند مانند ، ماهيت حيوان و بسائط غير حيهء خارجى كه سهاند هيولى ، صوت و اعراض ( اسفار ج 3 ص 55 ، 137 )
الْبَسيطُ لا يَصْدُرُ عَنْهُ بِالذّات الّا فِعْلٌ واحِدٌ
- حكماء اشراق اين قاعده را به منظور اثبات تعدد و تكثر قوى مستند قرار دادهاند به اين بيان كه گويند : قوى بسائطاند و از موجود بسيط صادر نمىشود مگر امر واحدى و بنا بر اين قوت واحده بالذات و بالقصد الاول نتواند كه منشأ افعال متعدده باشد و اگر هم منشأ افعال متكثره شود بالعرض و بالقصد الثانى است .
صدرا گويد : اين قاعده فقط در واحد حقيقى جارى است كه مستند براى اثبات وجود متوسطات است و قوى من كل الوجوه بسيط نمىباشند .
( اسفار ج 4 ص 13 )
الْبَسيطُ لا يَكُونُ فاعِلًا و لا قابلًا
- با توجه ببيانات فوق اين اصل كه بسيط نمىتواند هم قابل و هم فاعل باشد معلوم گرديد زيرا اعتبار فاعليت غير از اعتبار قابليت است اول مفيد است و دوم مستفيد و امر بسيط از جهت واحدة نتواند هم مفيد باشد و هم مستفيد رجوع به قاعدهء الواحد و ( اسفار ج 1 ص 153 - شرح حكمة العين ص 115 ) شود .