( رجوع به شفا ج 2 ص 18 و مصباح الانس ص 283 و اساس الاقتباس ص 29 )
أَجْناسِ عَشَرَة
- مقولات عشر است ( رجوع به مقولات شود . و رجوع شود به مقاله دهم از رسائل اخوان الصفا ص 329 ) .
أَجْناسِ عُلُوم
- ( از اصطلاحات علوم عقلى است ) . اخوان الصفا علوم را به تقسيم اوليه منقسم به سه قسم كردهاند ، رياضى ، شرعى وضعى و فلسفى .
منظور از علوم رياضى در عرف اخوان الصفا علومى است كه براى نيل بزندگى و بهبود وضع معيشت وضع شده است كه نه نوع است كه عبارت از علم كتابت و قرائت ، علم لغت و نحو ، علم حساب و معادلات ، علم شعر و عروض ، علم زجر و فال ، علم سحر و عزائم و كيميا و حيل ، علم حرفهها و صنايع ، علم خريد و فروش و انواع تجاريات و كشت و كار باشد و علم سير و اخبار و اما علوم شرعيه كه براى معالجه نفوس و طلب آخرت است عبارت است از علم تنزيل و علم تأويل و علم روايات و اخبار و علم فقه و سنت و علم تذكار و مواعظ و زهد و تصوف و علم تأويل منامات و علوم فلسفيه نيز چهار نوع است .
يكى رياضيات بمعنى خاص ديگر منطقيات و سوم طبيعيات و چهارم الهيات .
رياضيات هم بر چهار نوع است يكى علم اعداد و علم هندسه و ديگر علم نجوم و علم موسيقى ، منطقيات پنج نوع است ، معرفت صنعت شعر ، خطابه ، جدل ، برهان و سفسطه و يا مغالطه .
و علوم طبيعى هفت نوع است . علم مبادى جسمانى كه معرفت پنج چيز بود هيولى ، صورت ، زمان ، مكان و حركت و دوم علم سماء و عالم كه معرفت افلاك و كواكب بود سوم علم كون و فساد ، چهارم علم حوادث جو ، پنجم علم معادن بود و ششم علم نبات بود و هفتم علم حيوان بود .
علوم الهى نيز پنج نوع بود ، معرفت خدا ، علم بروحانيات ، علم به نفسانيات ، علم سياست .
علوم سياسيه پنج نوع بود ، سياست نبويه ، سياست ملوكيه ، سياست عاميه ، سياست خاصيه ، سياست ذاتيه .
( رجوع شود به رساله پنجم از رسائل اخوان الصفا ص 204 ، 208 و رجوع شود به طبقهبندى علوم ) .
أَجْناسِ فَوْقانِيّه
- ( منطق ) مراد اجناس عاليه در منطق است .
أَجْناسِ مُتَوَسّطِة
- در تحت عنوان جنس بيان خواهد شد كه جنس در منطق عبارت از مفهومى است كه شامل انواع مختلف شود و ما به اشتراك ميان چند نوع است و هر اندازه انواع داخل در تحت جنس زيادتر باشند آن جنس نسبت بما دون خود عالى است .
مثلا حيوانيت جنس براى انسان و ساير حيوانات است و هر يك از افراد داخل در آن نوعاند نه جنس و شامل و صادق بر افرادند نه انواع و ناميت جنس حيوان و انسان و نباتات است و شامل جنس ديگر كه حيوانيت باشد نيز مىشود و بنا بر اين ناميت نسبت به حيوانيت عالى و حيوانيت سافل و جسميت شامل ناميت و حيوانيت مىشود كه هر يك از آنها نيز شامل چند