ثالثا - اتفاق همين كه بوقوع پيوست ديگر مخالفت فقهاى اعصار بعديه نمىتواند خللى بر اركان آن وارد سازد .
رابعا - مسأله مجمع عليها بايد از مسائل دينيه باشد بنا بر اين اجماع در مسائل عقليه يا لغويه و امثال آنها مشمول تعريف ما نمىباشد .
اجماعى كه بدين كيفيت حاصل شود در نظر عموم فرق اسلامى حجت و جزو ادله شرعيه بشمار ميآيد ، لكن در مبناى حجيت آن بين علماى عامه و علماى خاصه اختلاف نظر موجود مىباشد بدين معلى :
علماى عامه نفس اجماع را من حيث هو حجت ميدانند ولى علماى ما آن را فقط از حيث اينكه كاشف از رأى معصوم است معتبر ميشناسند .
تفصيل اين اجمال آن است كه علماى عامه ميگويند :
اولا بموجب روايات عديده از جمله حديث نبوى
لا تجتمع امّتى على خطاء
اجتماع امت اسلام بر امر ناصواب غير ممكن است .
ثانيا طبق صريح آيهء
وَ مَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدى وَ يَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ ما تَوَلَّى وَ نُصْلِهِ جَهَنَّمَ
تخلف از طريقهء كه مؤمنين اتخاذ نمودهاند حرام و مستلزم عقوبت است .
بنا بر اين اگر امت اسلام طريقى را در پيش گرفته و بر آن اجماع نمودند آن طريق طريقهء حقه و آن اجماع حجت خواهد بود . ولى فقهاى ما ميگويند :
راست است كه اجماع حجت مىباشد ولى نه من حيث انه اجماع - بلكه من حيث اينكه كاشف از رأى امام است - بطورى كه اگر اين جنبه از آن سلب شود بطور قطع از حجيت ساقط ميگردد .
( اصول رشاد ص 217 ) .
إجمال
- ( اصطلاح اصولى ) رجوع به مجمل و ( الموافقات ج 3 ص 175 ) شود .
أَجْناس ثَلاثَه
- ( از اصطلاحات علوم غريبه است ) و اين اصطلاح را اصحاب اين فن اطلاق بر حيوان ، نبات و حجر كنند .
أَجناس عالِيَة
- ( منطق ) در تحت عنوان كلمهء مقوله و جوهر بيان خواهد شد كه ارسطو كليهء موجودات عالم را در ده مقوله محدود و منحصر كرده است و آنها را مقولات عشر ناميده يك مقوله را جوهر و نه مقولهء ديگر را عرض دانسته است و هر يك از آن مقولات را جنس عالى مادون خود ميداند مثلا مقوله جوهر خود نيز شامل بر پنج نوع جوهر مىشود كه ماده ، صورت ، جسم ، نفس و عقل باشد و كيف كه يكى از مقولات عرضى است خود جنس عالى كيفيات اربعه مىباشد و همين طور ساير مقولات هر يك جنس عالى براى انواع مادون خود ميباشند و بنا بر اين مقولات اجناس عاليهاند و هر يك از آن اجناس به تمام ذات متباين و متخالف يكديگرند .
در منطق نيز هر جنسى نسبت بانواع دون خود جنس عالى است .
( اسفار ج 2 ص 2 - 3 ، 81 )