و همچنين اگر ملاحظه مىكردند كه اندكى از شراب در معده باعث ازدياد حرارت معده مىشود و از آن سرعت هضم حاصل مىگردد و مقدار كثير آن باعث عجز معده مىشود ، از تحليل خود آن مشروب و از آن راه تهوّع و قى حاصل مىشود ، البته در اين وادى ضلالت قدم نمىزدند و چون ما مىبينيم كه حكماى ادوار [ 1 ] در اقطار بعيده ، بلا آنكه در ميان آنها روابطى بوده باشد ، همگى متفقاً مانند اشخاصىكه در مكتب 8 واحد درس خوانده باشند ، فضائل و رذائل را به نهج تفصيل متفقاً بلا اختلاف بيان كردهاند ، همين قدر براى ما كافى است از براى آنكه حكم كنيم در حسن و قبح ذاتى اشياء و اگر در قومى دزدى را فضيلت شمارند ! چون تحقيق كنيم ، اين نيست مگر بهواسطهء ملاحظه آن صفت فضيله اقدام اگر چه در غير محل خود استعمال شده باشد ، نه از براى استحسان نفس سرقت ! و اما كيفيات ازدواجات ، اينها امرى است كه مىآيد برحسب تواطؤ مردم يا برحسب وضع شارعى و اين موقع استدلال وارد نخواهد شد . ( ناتمام است ) [ 2 ]
هامش
[ 1 ] . جمع دور است
[ 2 ] مقاله ( لزوم مشورت - حقيقت اشياء ) كه متأسفانه ناتمام مانده ، هر دو آنها به خط مرحوم ميرزا لطفاللَّه پدر نگارنده نوشته شده است . اين دو مقاله را سيد بزرگوار در مسافرت اوليه 1304 هجرى يا مرتبه دوم 1307 - 1308 هجرى كه پايتخت مملكت ايران را به قدوم خويش زينت دادند ، بيان فرمودهاند و در هر دو سفرىكه سيد به تهران نزول اجلال فرمودهاند ، ميرزا لطفاللَّه در خدمت ايشان بوده و از بسيارى سرگذشت و حالات خصوصى سيد آگاه بوده است و پس از آن ، تا زمانىكه سيد جليلالقدر در اسلامبول بهدرجهء رفيعه شهادت رسيد ( 1314 هجرى ) به درك حضور او نائل نگرديد . از طرز نوشتن مقدمه اين دو مقاله كه با كمال سرعت نوشته شده و بعضى از عبارات آن هم قلم خورده است ، همچو استنباط مىشود كه در موقعىكه سيد اين مقاله را ايراد مىفرمودهاند ميرزا لطفاللَّه نيز به نوشتن آن مأموريت داشته است ، منتهى به مناسبت پيشآمدهاى بعد ، فرصت پيدا نكرده است كه آن را پاكنويس نمايد و بقيت آن را بنويسد . شايد علت ناتمام ماندن اين دو مقاله آن بوده است كه در پايان مسافرت 1308 كه سيد از منزل مرحوم حاج محمدحسن امينالضرب مىخواسته به حضرت عبدالعظيم نقل مكان نمايد ، نوشتن اين دو مقاله در آن موقعها بوده و ديگر ميرزا لطفاللَّه فرصت نيافته و موفق نگرديده است كه تمامت آن را استنساخ نمايد . و ظن قوى مىرود كه اصل نسخه آنها با ساير آثار گرانبهاى سيد ، جزء كتابخانه مهم سيد كه در منزل مرحوم حاج محمدحسن امينالضرب دوست صميمى او باقى مانده ، موجود باشد . ( نقل قول از مرحوم ميرزا لطفاللَّه ) سيد موقعىكه مىخواهد از منزل حاج محمدحسن امينالضرب به حضرت عبدالعظيم نقل مكان نمايد . ( براى اينكه مبادا واسطهء او دوستانش دچار صدمه و زحمتى بشوند ) نخست به ميرزا لطفاللَّه خواهرزاده خود دستور مىدهد كه كتابهائىكه -