حقيقت اشياء
انسان را ميلى است طبيعى و حالتى است غريزى كه طلب مىكند حقائق اشياء را ، بىآنكه ملاحظه منفعت جسمانيه در او بنمايد . مىبينيم كه انسان گاهى از حقيقت آفتاب سخن مىگويد و مىخواهد كه ماهيت و كُنه [ 1 ] آن را بداند - و به يقين مىداند كه هرگاه كشف آن حقيقت را بداند و از براى او بشود ، هيچگونه فايدهء در اين عالم عنصرى به دو نمىرسد . و گاهى از منشأ و مبدأ امم و ملل تفتيش مىنمايد ! و زمانى از اخلاق و عادات و سير مردم سخن مىراند و حال آنكه هيچيك از اينها از براى او لذت جسمانى نمىبخشد . از اين مىتوان فهميد كه غذاى عقل انسانى و حيات و بقاى آن بهكشف مجهولات و معرفت حقائق اشياء است . ولى بسيار عجيب است كه انسانها را در ثبوت حقائق اشياء ، چه بسيار اختلافهاى عظيم واقع شده است - گروهى از يونانيان بر اين رفته بودند كه هيچ حقيقت ثابته ، در اين عالم نيست ، بلكه آن چيزهائى را كه انسان حقيقت ثابته مىانگارد ، نيست آنها مگر ظنون [ 2 ] خود آن اشخاص و اين فرقه در آنها مشهور شدهاند به سوفسطائيه [ 3 ] و اينها بعضى به درجهء رسيده بودند كه حتى در محسوسات [ 4 ] عينيّه [ 5 ] شك مىكردند و برخى از آنها ، اگرچه در محسوسات عينيه شبهه نمىكردند ، ولى در سائر حقايق شبهه مىنمودند و حسن و قبح اشياء را تابع اعتقاد معتقدين مىدانستند و مثلًا مىگفتند كه اگر از براى شوگران [ 6 ] حقيقت ثابته سميّه بوده باشد ، اگر هر جاندارى از آن اقتيات [ 7 ] نمايد ، بايد هلاك بشود و حال آنكه ما مىبينيم كه شوگران ، انسانها را مىكشد و بزها
هامش
[ 1 ] . باطن
[ 2 ] . گمانها
[ 3 ] . ارباب حكم مموهه طايفهء كه عالم را خيال مىپندارند
[ 4 ] . آنچه در عالم سفلى با حسيات دريافت شود .
[ 5 ] . ثابت مشهود - غيرقابل انكار
[ 6 ] . علف مسموم
[ 7 ] . غذاخوردن