موجود حقيقى را موهوم وا مىنمايد و البته عدم اين گونه جريده ، از وجود آن به مراتب غيرمتناهيه بهتر است . چون فايده اخبارنامهها و مزيت آنها معلوم گرديد ، اكنون مرا مىرسد كه تأسف خويشتن را اظهار كرده بگويم :
هندوستانى كه از قديم زمان معادن علوم و معارف و منبع صنايع و بدايع و ينبوع [ 1 ] حِكم و فلسفه و كانِ قوانين و نظامات و مدنيت بوده است ، چرا بايد جرائد را در او آنقدر كه بايد و شايد ، مقدار و منزلت نباشد ؟ و جرائد منطبعه در آن عبارت از معدودى چند باشد و كثرت عدد سكان كه به دوصد مليون ( چهارصدكرور ) بالغ مىشود و چرا اهالى آن مملكت را رغبت تامه در خواندن جرائد نباشد ؟ با عِظم فائده و كثرت منافع آن . و اما آن عذرىكه بعضى از ارباب وجاهت هند درباب نخواندن جريده تقديم كرده مىگويند كه جرائد مطبوعه در اين ممالك ، مطالب نافعه و مقالات مفيده را حاوى نيست ! لهذا طبع به قرائت آن رغبت نمىنمايد ، البته آن عذر مقبول نخواهد افتاد ، زيرا كه معلوم است نزد هر صاحب بصيرتى كه اتقان صناعت و احكام حِرف و تأنقّ [ 2 ] در اعمال و تحسين افعال برحسب رغبت و ميل عموم امت مىباشد . پس نقص را بايد در افكار عموميّه دانست نه در اخبارنامهها . اگر عموم اهالى را رغبتى كامل و ميلى صادق از براى خواندن جرائد حاصل شود ، بىشبهه صاحبان جرائد صرف افكار نموده ، آنچه در خباياى [ 3 ] عقول داشته باشند ، براى خواهش افراد امّت به منصّه [ 4 ] شهود جلوه خواهند داد ، بلكه فكر خويش را با افكار ديگران شريك كرده و هر روزى مقالههاى شيرين ، از براى تربيت و تهذيب عموم انشاء خواهند نمود . اين است مجمل آنچه مىخواستم در فضيلت جرائد بيان كنم . والسلام .
هامش
[ 1 ] . چشمه
[ 2 ] . از انيق خوبى
[ 3 ] . گوشهها
[ 4 ] . عرصه ميدان و محل جلوه و بروز