فادح
، جوهرى عقوبت
، راغب درد آوردن شديد گفته است
، در قاموس قرآن گفتهام : اصل آن به معنى منع است ، عذاب را از آن عذاب گفتهاند كه از راحتى منع مىكند ،
اهل لغت منع را يكى از معانى عذاب گفتهاند از اين ماده موارد زيادى در « نهج » آمده است .
آن حضرت لشكرى را مشايعت مى كرد فرمود : « اعذبوا عن ذكر النساء ما استطعتم » خ 7 519 آنچه بتوانيد از يادآورى زنان ، خود را منع كنيد در نهايه ( عذب ) ذيل حديث را چنين گفته است : « فانّ ذلكم يكسركم عن الغزو » چون اين يادآورى شما را از جهاد باز مى دارد .
عذر
: پوزش .
در اقرب الموارد گويد : عذر حجتى است كه با آن پوزش خواسته مىشود
، راغب گويد : عذر آن است كه انسان مى خواهد با آن گناه خويش را محو مىكند
، اعتذار : عذرآوردن ، معذّر كسى است كه عذر مى آورد ولى عذر ندارد ، معتذر عكس آن است « اعذار » عذر آوردن و عذر اظهار كردن « اوصيكم بتقوى الله الذى اعذر بما انذر » خ 83 112 وصيت مى كنم شما را به تقواى خدا كه با انذار براى شما عذر آورده از عذاب كه يعنى عذاب خواهيد شد .
« العمر الذى اعذر الله فيه ستّون سنة » حكمت 326 عمريكه خداوند ، در آن ، انسان را مورد عذر قرار داده شصت سال است بعد از آن در صورت گناه كردن عذرش پذيرفته نيست .
« و اعدزوا من لا حجّة لكم عليه » ح 87 120
.
معذرة
: عذرخواهى با حجت جمع آن معاذير است كه در خ 223 و 174 و غيره آمده است در رابطه با رسول خدا صلى الله عليه و آله فرموده : « و جاهد فى الله اعدائه غير واهن و لا معذّر » خ 116 173 ، گفته شد : معذّر كسى است كه عذر بى جا مى آورد ، در قرآن مجيد آمده .
« وَ جاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرابِ لِيُؤْذَنَ لَهُمْ » منظور كسانى است كه عذر نداشته و عذر بى جا مى آوردند .
عذل
: ملامت كردن .
« عذله : لامه »
آن فقط يك بار در « نهج » آمده است در باره منافقان فرموده : « ان سئلوا الحفوا و ان عذلوا كشفوا » خ 194 307 ، اگر چيزى بخواهند با اصرار مى خواهند و اگر ملامت كنند ، ملامت شده را رسوا مى كنند
.
عذم
: گاز گرفتن .
« عذم الفرس عذما : عضّ »
از اين ماده فقط يك مورد در « نهج » آمده است كه فرموده : « و ايم الله لتجدنّ بنى اميّة لكم ارباب سوء بعدى كالناب