مىتوان به اين موارد اشاره كرد :
يك . ضعف و ناتوانى دستگاه خلافت ؛
دو . تسلّط و نفوذ و انجام دادن عزل و نصبها در دستگاه خلافت ؛
سه . كمرنگ شدن انقلاب علويان ؛
چهار . اختلاف و تشتّت شيعيان ؛
پنج . ادامهء ظلم و ستم به شيعيان . « 1 » در اين دوره ، ظلم همچنان ادامه داشت ، به طورى كه پس از شهادت امام عسكرى عليه السلام معتمد و معتضد ( دو خليفهء عباسى ) ، به شدّت ، شيعيان را تحت نظر داشتند و شيعيان غير قرامطه را به راحتى محكوم مىكردند . « 2 » در اين دوره ، تنها چيزى كه باعث ادامهء حيات شيعه شد ، « تقيّه » بود كه به دستور امام دوازدهم عليه السلام رعايت مىشده است . « 3 »
د . زندگىنامهء كلينى
1 . خاندان
دودمان مرحوم كلينى ، از چهرههاى علم و ادب بودهاند كه از جمله مىتوان به پدر وى ( يعقوب بن اسحاق ) اشاره كرد . مادر وى هم از خاندان اهل فضل بوده است ؛ چرا كه محمّد بن ابراهيم ، از اين خاندان است . « 4 » دانشمندان ، در مورد ويژگىهاى شخصى كلينى ، سخنى ندارند ، جز شيخ طوسى ،
هامش
( 1 ) . ر . ك : زندگى سياسى و فرهنگى شيعيان بغداد ، ص 100 - 101 .
( 2 ) . مقاتل الطالبيين ، ص 691 .
( 3 ) . الكافى ، ج 1 ، ص 525 .
( 4 ) . ر . ك : رجال الطوسى ، ص 438 .