شيخ محمد دورى كه نسبش به امام موسى كاظم ( ع ) مىرسد ، از بزرگان مشايخ بود . او داراى اشارات غريب و كرامات عجيبى بود و در روستاى دور ، از روستاهاى بغداد در فاصله چهار فرسخى « سرّ من رأى » ( سامرا ) ، وفات يافت و قبر وى در آنجا ، آشكار و محل زيارت است . « 1 »
برخى از پژوهشگران عراقى ، از جمله يونس السامرائى ، احتمال دادهاند كه اين زيارتگاه ، مدفن يكى از رجال قرن چهارم هجرى ، به نام ابوالطيب محمد بن فرّخان بن روزبه دورى ( زنده در 359 ه - . ق ) است « 2 » كه خطيب بغدادى در تاريخ خود ، مختصرى از زندگى نامه وى را آورده است . « 3 »
پيش از بررسى اين ادعا ، لازم است اشاره كنيم كه « دور » در گذشته ، بر جاهاى متعددى اطلاق مىشده و ياقوت حموى ، هفت مكان را به اين نام ، مشخص كرده است . يكى از مكانها ، « دور تكريت » بوده كه بين سامرا و تكريت ، قرار داشته است . مكان ديگر ، « دور عربايا » بوده كه آن هم ، بين سامرا و تكريت قرار داشته و به « سامرا » دور شناخته مىشده است « 4 » و ابوالطيب محمد بن فرّخان دورى ، منسوب به همين دور ، بوده است . « 5 »
هامش
( 1 ) . جامع الانوار فى مناقب الاخيار ، ص 596 .
( 2 ) . ر . ك : المشاهد ذات القباب المخروطة فى العراق ، ص 45 ( به نقل از تاريخ الدور تأليف يونس السامرائى ) .
( 3 ) . تاريخ بغداد ، ج 4 ، صص 281 و 282 . خطيب بغدادى در شرح حال وى آورده است : محمد بن فرّخان بن روزبه ، ابوالطيب دورى ، از دور سامرا و معروف به فرُّخانى است . او به بغداد آمد و با صوفيان و اهل حديث نشست و برخاست داشت . در بغداد ، به نقل از پدرش و ابوخليفه فضل بن حباب و ديگران ، احاديث ناشناختهاى را روايت مىكرد و در نقل حديث ، ثقه و مورد اطمينان نبود . او همچنين با تعدادى از صوفيان ، مانند جنيد ، ابن عطاء و حريرى ، ديدار داشت و از آنان ، حكايتهاى صوفيانهاى را نقل مىكرد .
( 4 ) . معجم البلدان ، ج 2 ، ص 481 .
( 5 ) . معجم البلدان ، ج 2 ، ص 481 ؛ تاريخ بغداد ، ج 4 ، ص 281 و 282 . خطيب بغدادى از دور سامرا ، به نام « دور عربان » ، ياد كرده است .