اخلاق آن زبده آفاق را شرح دهم كتابى شود نهايت مبسوط . . . افاضل و مستعدّان از ذكر محامد اوصاف او معترف به قصور ، و در رسيدن به اولين پايه از مدارج معارج مناقبش نارساتر از دماغ مخموراند . منبع بحار انوار ، و مؤيد به تأييدات كردگار ، و از نوادر روزگار بود . سماء عالم فضيلتش بر اصحاب معرفت ظاهر ، و هريك از مصنفاتش جلاء عيون ارباب بصائر است ، و افادات آن بزرگوار ، حيات بخش قلوب مؤمنان ، و عين حيات دل هاى متقيان است » . « 1 »
مير محمد صالح خاتون آبادى دامادش در حدائق المقرّبين درباره او مى نويسد :
« اعظم اعاظم فقها و محدّثين ، و افخم افاخم علما و اهل دين بود ، و در علوم فقه و تفسير و حديث و رجال و اصول كلام و اصول فقه سرآمد اهل روزگار و سركرده علماى نامدار بود ، و متقدّمان و متأخّران اهل علم و عرفان ، هيچيك به جلالت قدر آن عظيمالشأن و به جامعيت آن مقرّب درگاه خداوند رحمان نبودند .
و حقوق آن بزرگوار بر دين از چند جهت است :
اوّل : از جهت شرح نمودن كتب اربعه ؛ زيرا كه مشايخ ثلاثه ، يعنى شيخ كلينى و ابن بابويه و شيخ طوسى ، قدّس الله ارواحهم ، كثيرى از احاديث را در كتب اربعه جمع و تأليف نمودهاند و غايت سعى و نهايت اهتمام در تهذيب و ايراد آن اخبار به كار بردهاند ، و ليكن متعرّض شرح و توضيح و تبيين آن احاديث نشدهاند ؛ و بدين جهت احاديث مشكله و اخبار معضله در پرده خفا مستور مانده است ، و بدون شرح و حواشى از آن كتب منتفع نمىتوان شد . و علماى سلف نيز متعرّض اين امر نشدهاند .
آن بزرگوار بر آن كتب شروح نوشته ، و اسناد احاديث را متعرّض شده ، و متون آنها را به وجه اتمّ و اكمل شرح و بيان نموده ، و براى اكثر احاديث مشكله معانى متعدّده و احتمالات متكثّره ايراد فرموده ، تا آن كه امروز بحمدالله تعالى كتب حديث به
هامش
( 1 ) . مرآت الاحوال جهان نما ج 1 ص 77 80 .