كاشف معضلات اوايل ، و حلال غوامض مسائل بود ، و در علوم منقوله تتبع كامل ، و در معقولات قسطى وافى حاصل نموده ، تا پايان عمر سعادت فرجام ، به افاضه افاضل ، و تحرير قواعد ، و مصنفات عاليه اهتمام مى فرمود .
و از مآثر قلم مشكين رقم او كتاب شواهد است كه بر مطوّل نوشته و در مقام خود مثل آن نسخه تدوين نيافته ، « 1 » و حاشيه بر معالم اصول تحرير فرموده ، و رساله شريفه ديگر كه در حلّ شبهات كاتبى قزوينى نوشته .
راقم حروف [ حزين لاهيجى ] كتاب مغنى اللبيب را با تفسير صغير عروة الاسلام شيخ ابوعلى طبرسى عليه الرحمة و بعض مقاصد ديگر در حضور باهر النورش قرائت و استفاده نموده ، « 2 » تا آن كه هنگام محاصره اصفهان در سال 1134 به دارالقرار و جوار رحمت آفريدگار مقام اختيار فرمود . و چون از بدايت تحصيل ، پرورش يافته حجر تربيت حضرت علامى [ مسيح الانام فسائى ] « 3 » عليه الرحمة بود ، به غايت خوش تقرير ، و نيكو تحرير ، و در انشاء شعر انگشت نما [ بود ] و يد بيضا مى نمود » . « 4 »
هامش
( 1 ) . تاريخ تأليف آن 1096 ق . فهرست مرعشى ج 8 ص 84 .
( 2 ) . حزين در تاريخ و سفرنامه حزين ( ص 168 169 ) مى نويسد : « در مدرس فاضل نحرير ميرزا كمال الدين حسين [ ! ] فسوى به استفاده تفسير بيضاوى و « جامع الجوامع » طبرسى و امور عامّه « شرح تجريد » پرداختم » .
( 3 ) . « مولاناى محقق ، جامع المعقول والمنقول ، آخوند مسيحاى فسوى . . . اعظم تلامذه آقا حسين خوانسارى ، و قدوة الفضلاى عهد ، و به حدّت ذهن و حسن سليقه ، و به تجرّد در جميع علوم اشتهار داشت ، و منصب شيخ الاسلامى فارس به خدمتش مرجوع ، و مدرسش مجمع طلبه آفاق بود . مدتى در [ شيراز ] در خدمت ايشان به مذاكره و مباحثه پرداختم ، و طبيعيات « شفا » و الهيات « شرح اشارات » و حواشى قديمه و جديده و غير آن [ را ] استفاده نمودم ، تا آن كه به بلده فسا رفته ، به رحمت ايزدى پيوست . و الحق از نحارير فضلاى عالى شان بود . فكرى رسا ، و سليقه اى مستقيم ، و طبعى شكفته داشت . در شعر عربى و فارسى و معما و منشآت عربى و فارسى نهايت قدرت يافته بود . . . « معنى » تخلص ايشان است » . تاريخ و سفرنامه حزين ص 178 .
( 4 ) . تذكرة المعاصرين ، ص 124 .