مخفى نماند كه مصنّف - قدّس اللّه سرّه - فرمودهاند كه صفات ثبوتى هشت است و در ذكر يازده است ؛ « 1 » و جواب آن است كه مآل اين صفات يكى است مذكور مىشود بعد از اين ، إن شاء اللّه تعالى .
تنبيه : بدانكه قديم چيزى است كه وجود او مسبوق نيست به غير يا به عدم ؛ و ازلى چيزى است كه نيست او را اوّل ؛ و اين اعمّ است از قديم ؛ از جهت آنكه ازل صادق است بر عدمى كه سابق بر وجود است ، به خلاف قديم كه مختصّ است به وجود .
و باقى در اصل مستمرّ الوجود است ؛ يعنى دائم مثل سرمد كه شامل است از براى ازل و ابد و آنچه ما بين ازل و ابد است ، و « 2 » آن لايزال است « 3 » و اينجا به معنى چيزى است كه باقى مىباشد در دو زمان كه حال و استقبال است « 4 » و معدوم « 5 » نمىشود ساعة فساعة . از براى آنكه ذكر ازلى و ابدى با اوست .
و ابدى چيزى است كه نيست مر او را نهايت .
حاصل كلام آن است كه اللّه تعالى باقى دائمى است « 6 » ؛ يعنى اللّه تعالى باقى است دائما ؛ و از اين جهت صفات [ 11 ] اربعه را يكى ناميده « 7 » ، و اگرچه به حسب ظاهر چهار است . پس تأمّل كن .
[ هفتم از صفات ثبوتى اللّه تعالى آن است كه متكلّم است ]
السابعة : أنّه تعالى متكلّم بالإجماع .
هفتم از صفات ثبوتى اللّه تعالى آن است كه متكلّم است به اجماع جميع
هامش
( 1 ) . يعنى بعضى يازده صفت ذكر كردهاند . در تعداد صفات ثبوتى و سلبى ميان علما اختلاف است . خواجه نصير طوسى بيش از بيست و يك صفت براى حقّ تعالى ياد مىكند ر . ك : كشف المراد ، صص 389 - 418 .
( 2 ) . س : - و .
( 3 ) . س : - است .
( 4 ) . س : - است .
( 5 ) . س : معلوم .
( 6 ) . س : - است .
( 7 ) . س : + و .