بيكار نماندند . براى نمونه ، بايد از صاحب مكارم الآثار ياد كرد كه قصيدهاى در تعزيت سيد گفته و در بياض اشعار خويش آورده است . « 1 » ميرزا حسن جابرى اصفهانى - اديب ، مورخ و سياستگر مشهور عصر قاجار و پهلوى - نيز در مادهء تاريخ او چنين سروده است :
آمده كاظم اعلم بجنان مژده دهيد ، و نيز :
اللهمّ اقلب من العرض العظيم * اسكن الكاظم فى مأوى الاله « 2 »
مادّهء تاريخ ديگرى كه براى سيد سرودهاند ، و حقا هم جا دارد ، چنين است : فقد فاز فوزا عظيما . « 3 »
* مرگش نيز براى اسلام سودمند بود !
علامه سيد محسن امين ، چنان كه ديديم - از شركت دو گروه موافقان و مخالفان مشروطه در مجالس ختم سيد در بغداد خبر مىدهد . « 4 »
شركت دو گروه ياد شده در مجالس ختم سيد ، سبب نزديكى و تقارب مسلمانان در عراق شد و نقش مهمى در استحكام روابط حسنه بين آنان ايفا كرد . سياسيون انديشمند از اين امر بهره جستند و از آن ، در جنبش ملى و اسلامى بعدى عراق ( بر ضدّ استعمارگران ) كمك گرفتند . سر اى . تى ويلسن در كتابش : الثورة العراقية ( ص 58 ) مىنويسد : نخستين جلوههاى توافق ( ملى در عراق ) در تابستان 1919 ظاهر شد ؛ زمانى كه جماعت اهل سنت عراق در مجالسى كه شيعيان آن كشور بهعنوان يادبود مجتهد شيعى ، سيد محمد كاظم يزدى ، برپا ساخته بودند شركت جستند . « 5 » درست گفتهاند كه :
مردان حق ، مرگشان نيز براى جامعه ، بركتزا و حياتآفرين است .
احرار به مرگ تن نميرند * بل غايتِ زندگى پذيرند
روانش شاد و راهش پر رهرو باد .
هامش
( 1 ) . مكارم الآثار ، 4 / 1323 . براى اشعار شعرا در سوك سيد همچنين ر . ك ، ماضى النجف و حاضرها ، جعفر الشيخ باقر آل محبوبه ، به كوشش محمد سعيد محبوبه ، 1 / 139 .
( 2 ) . تاريخ اصفهان و رى ، روزنامهء خرد اصفهان ، 1321 ، ص 380 .
( 3 ) . روايت ماندگار ، على صدرايى خويى ، مندرج در : تا اوج خورشيد ؛ يادمان اربعين ارتحال . . . آيت اللّه حاج سيد ابو الحسن موسوى مولانا ، تدوين : كميتهء فرهنگى بنياد نيمهء شعبان مسجد آيت اللّه انگجى تبريز ، ص 41 ، به نقل از : مرحوم آيت اللّه حاج سيد ابو الحسن مولانا از علماى فقيد تبريز .
( 4 ) . اعيان الشيعة ، 46 / 207 .
( 5 ) . السيد محمد كاظم اليزدى ، كامل سلمان جبورى ، ص 486 .