به نوشتهء علامه سيد محسن امين : « عموم مردم عراق و شهرهاى مختلف آن كشور ، از مرگ سيد ، پريشان شدند و مجالس ختم بىشمارى در عراق و ايران برگزار گرديد .
احمد شاه در مجلس ترحيم سيد در ايران حضور يافت و هر دو گروه ( هواداران مشروطه و مخالفان آن ) ، در مجالس ختم سيد در بغداد شركت كردند » . « 1 »
برگزارى مجالس يادبود سيد اختصاص به اين دو كشور نداشت و همهجا « در بلاد شيعه مجالس ختم و ترحيم اقامه ، و تعطيل عمومى كرده ، به وظايف سوكوارى قيام نمودند » . « 2 » زندهياد محدث قمى ( صاحب كتاب گرانسنگ « مفاتيح الجنان » و « سفينة البحار » ) كه خبر مرگ سيد را در شهر مقدس مشهد دريافت كرده مىنويسد : در مشهد ، با رسيدن خبر مرگ سيد ، غوغايى به پا شد . به نوشتهء او : « در شب چهارشنبه ششم شعبان خبر وفات اين سيد جليل ، كه حامل لواء اسلام و فقيه اهل البيت عليهم السّلام بود ، در خراسان رسيد و امروز كه روز چهارشنبه . . . است در مسجد گوهرشاد مجلس بزرگى براى تعزيهء آن بزرگوار اقامه شده و علماء ارض اقدس جمع گشته و كسبه و تجار و بازاريان دكاكين را بسته و مشغول سوكوارى مىباشند و مصيبت آن جناب سخت در مردم اثر كرده » است . « 3 »
حاج سيد جواد مدرسى ، با اشاره به گزارش محدث قمى ، مىافزايد : « بعض شيوخ گفتند يك هفته تعطيل عمومى بازار و سياهپوش و در هردكانى يك قارى نشسته بود و قرآن مىخواند ، و در يزد چهل روز مجالس فاتحه برقرار بود » . « 4 » در آنميان ، عزادارى فقرا در سوك سيد ، تماشايى بود . « 5 »
عين السلطنهء سالور از بسته شدن تمامى دكاكين شهر قزوين در سوك سيد ، و برگزارى مجالس ختم سه روزه براى ايشان در آن سامان سخن مىگويد « 6 » و سيد محمد كمرهاى ( رئيس دمكراتهاى ضدّ تشكيلى و از مخالفان وثوق الدوله ) كه شاهد مجالس ختم سيد در تهران بوده دربارهء مجلس ترحيم وى در مسجد شاه تهران ( امام خمينى فعلى ) كه از سوى دولت برگزار شد در يادداشت روز سهشنبه پنجم شعبان 1337
هامش
( 1 ) . اعيان الشيعة ، 46 / 207 .
( 2 ) . ريحانة الادب ، 6 / 393 . نيز ر . ك ، احسن الوديعة ، 1 / 193 ؛ مكارم الآثار ، 4 / 1323 ؛ السيد محمد كاظم اليزدى كامل سلمان جبورى ، صص 486 .
( 3 ) . فوائد الرضوية ، 2 / 597 .
( 4 ) . النجوم السرد . . . ، ص 185 .
( 5 ) . معارف الرجال ، 2 / 328 .
( 6 ) . روزنامهء خاطرات عين السلطنه ، 7 / 5561 .