با اين قيام معترضانه ، مراجع بزرگ نجف نيز همدلى نشان دادند و منابع تاريخى از اقدام آيات عظام : فاضل شربيانى ، شيخ حسن مامقانى ، حاجى ميرزا حسين تهرانى و آخوند خراسانى مبنى بر ارسال نامههاى تهديدآميز به شاه در انتقاد « از مفاسد كارهاى دولت » امين السلطان حكايت دارد . « 1 » حتى تكفيرنامهاى بر ضدّ امين السلطان در رمضان يا جمادى الاول 1321 ق به تهران رسيد كه گفته مىشد از سوى مراجع ياد شده ( شربيانى ، مامقانى و . . . ) صادر شده است « 2 » كه البته ظاهرا اصالت نداشت و مجعول بود . « 3 »
بىجهت نيست زمانى كه امين السلطان در 22 جمادى الاول 1321 از حكومت استعفا داد و مظفر الدين شاه عين الدوله را بهعنوان وزير اعظم خود برگزيد ، علما و روحانيون عتبات اظهار سرور كردند و زمامدارى عين الدوله را تبريك گفتند . « 4 »
مرحوم سيد صاحب عروه نيز از مراجعى بود كه در برابر وامستانى امين السلطان از بيگانگان ، و خطرات مهلك آن براى كيان اسلام و استقلال ايران ، خاموش نماند و حتى براى چارهجويى جهت دفع پيامدهاى خطرناك اين امر ، دست به نامهنگارى به دربار ايران و عثمانى زد و اقدام مشترك آن دو دولت اسلامى را براى اصلاح اين امر خواستار شد .
نامهء سيد به آيت اللّه مير سيد حسين قمى ، كه سه ماه و 4 روز پيش از بركنارى امين السلطان صادر شده است ، سوزوگداز دينى ، شور ضدّ استعمارى ، و بصيرت و آيندهنگرى سياسى آن فقيه بزرگوار را نشان مىدهد . نكتهء بسيار مهم و درخور دقت در نامهء فوق ، افزون بر آنچه گفتيم ، توجه اكيد سيد به لزوم اتحاد ميان دولتمردان ايران و
هامش
- تيمورى ، ص 78 ؛ عين الدوله و رژيم مشروطيت ، مهدى داودى ، ص 69 ؛ خاطرات سياسى امين الدوله ، ص 271 ؛ مشاهدات و تحليل اجتماعى و سياسى از تاريخ انقلاب مشروطيت ايران ، محمد على تهرانى ( كاتوزيان ) ، ص 100 .
( 1 ) . خاطرات و اسناد . . . نظام السلطنه . . . ، باب دوم و سوم : اسناد ، صص 297 - 298 .
( 2 ) . يادداشتهاى ملك المورخين ، به كوشش عبد الحسين نوايى ، صص 45 - 46 .
( 3 ) . ر . ك ، خاطرات و اسناد . . . نظام السلطنه . . . ، باب دوم و سوم : اسناد ، صص 336 - 337 و 342 ؛ نقش روحانيت پيشرو در جنبش مشروطيت . . . ، حامد الگار ، ترجمهء ابو القاسم سرّى ، ص 314 به بعد .
( 4 ) . نهضت مشروطهء ايران بر پايهء اسناد وزارت خارجه ، ص 88 ، گزارش سركنسولگرى ايران در بغداد به وزارت خارجهء ايران ، مورخ 9 رجب 1321 .