مخالفت با وامستانىهاى امين السلطان از روسيه
برحسب تتبّع و اطلاع ما - كه مسلّما كامل نيست - قديمترين اقدام سياسى سيد ، واكنش او نسبت به وامستانىهاى دولت ايران از روسيه در زمان مظفر الدين شاه است .
ميرزا على اصغر خان ملقب به اتابك امين السلطان ، صدراعظم مشهور عصر قاجار و مشروطيت است كه در اواخر سلطنت ناصر الدين شاه روى كار آمد و دستش به عقد قرارداد ننگين و ايران بر باد ده « رژى » با كمپانى انگليسى آلوده شد و به همين دليل ( همچون عاقدان و حاميان انگليسى قرارداد ) آماج خشم و اعتراض علما و ملت قرار گرفت .
امين السلطان در ايام صدارت خويش در زمان مظفر الدين شاه نيز دچار خبط بزرگ ديگرى گرديد كه همچون عهدنامهء رژى مىتوانست ايران را به كام جهانخواران بيفكند :
اخذ دوبار وام در سالهاى 1317 و 1319 ق از روسيهء تزارى با شرايط كمرشكنى چون وثيقه نهادن درآمد بخشى از گمركات ايران در بانك استقراضى روسيه جهت بازپرداخت وام و بهرهء سنگين آن ، و عدم وامستانى ( بدون اجازهء روسيه ) از كشورهاى ديگر ، و . . . « 1 »
اين عمل امين السلطان ، همراه با اخبارى كه از مفاسد اخلاقى و اقتصادى او به گوش علماى ايران و عراق مىرسيد ، موجب قيام آنان ( با جلودارى شخصيتهايى چون شيخ فضل اللّه نورى و سيد محمد طباطبايى ) بر ضدّ وى گرديد و نهايتا زمينه را براى عزل او و روى كار آمدن رقيبش ( عين الدوله ) فراهم ساخت . « 2 »
هامش
( 1 ) . دربارهء استقراض از روسيه ، و امتيازهاى داده شده به آنان در زمان امين السلطان ، ر . ك ، انقلاب مشروطيت ايران . . . ، زينويف ، ترجمهء ابو القاسم اعتصامى ، صص 31 - 32 و 64 ؛ تاريخ مشروطهء ايران ، كسروى ، ص 27 ؛ اسناد سياسى ، گردآورى ابراهيم صفايى ، صص 196 - 218 ؛ كشف تلبيس ، صص 6 - 7 .
( 2 ) . ر . ك ، تاريخ بيدارى ايرانيان ، ناظم الاسلام كرمانى ، بخش اوّل ، قسمت مقدمه ، صص 209 - 211 ؛ خاطرات و اسناد حسينقلى خان نظام السلطنه ما فى ، باب دوم و سوم : اسناد ، صص 268 - 269 و 297 - 298 و 309 ؛ تاريخ انقلاب ايران ، مستوفى تفرشى ، مندرج در : مكتوبات ، اعلاميهها . . . ، گردآورى محمد تركمان ، ص 165 ؛ حيات يحيى ، ميرزا يحيى دولتآبادى ، 2 / 3 ؛ تاريخ مشروطهء ايران ، كسروى ، صص 31 - 32 ؛ عصر بيخبرى ، ابراهيم -