سيد ، پيش از مرگ ، چند تن از فقهاى عصر را اوصياى خويش قرار داد كه يكى از آنان ، همين مرحوم شيخ محمد حسين آل كاشف الغطاء بود كه علاقه بل ارادت وافرش به پيشگاه سيد ، از نامهء بسيار اديبانهاى كه در سال 1330 ق خطاب به ايشان نگاشته آشكار است . « 1 »
* راهبرد عملى
با مرورى دقيق بر كارنامهء سيد از پيش از مشروطه تا جنگ جهانى اول ، راهبرد وى در زندگى سياسى - اجتماعى را مىتوان در چند اصل زير خلاصه كرد :
1 . حفظ عزت ، مناعت و استقلال روحانيت شيعه در برابر حكومتها ، و عدم آميزش و اختلاط ( بىحساب و كتاب ) علما با صاحبان قدرت سياسى و اجتماعى و اقتصادى .
2 . ارتباط و تعامل روحانيت ( بهعنوان نهادى « متكى به ملت » و « مستقل از حكومت » ) با حكومتها ، بهعنوان پاسدار مصالح اسلام و مسلمين ، و از موضع « نظارت » دين بر سياست ، به منظور پيشبرد نظريات و اهداف اصلاحى در عرصههاى گوناگون ( اجتماعى ، فرهنگى ، سياسى ، اقتصادى و . . . ) به نحو مسالمتآميز .
3 . حفظ روابط مسالمتآميز با حكومتها ، و پرهيز حتى الامكان از برخورد تند و خصمانه با آنها ، كه به ايجاد آشوب و اغتشاش در جامعه ، و بريدگى دولت از ملت و روحانيت دامن مىزند و حكومتها را بهسمت سركوب وحشيانهء مردم و بدتر از آن ، افتادن در دامن بيگانگان سلطهجو سوق مىدهد .
4 . اتخاذ طريق مبارزه و ستيز خصمانه با حكومتها ( و همچنين با قدرتهاى خارجى ) در صورت به بنبست رسيدن تلاشها و اقدامات اصلاحى مسالمتآميز ، و توسعه و تعميق بخشيدن به اين مبارزه و تقابل ، البته به صورت « حسابشده » و « پلّهپلّه » ، آن هم متناسب با اقتضائات و شرايط روز ، و برپايهء محاسبهء دقيق سود و هزينهء هراقدام . و بازگشت به برخورد عادى و غيرخصمانه با قدرتهاى داخلى و خارجى ، در صورت تغيير شرايط و اوضاع ، و دگرگون شدن هريك از ضوابط و مؤلّفههاى فوق .
5 . پرهيز روحانيت از تأييد افراد ، جريانها و جنبشهاى مجهول الحال و المآل ، كه
هامش
( 1 ) . ر . ك ، فصلنامهء تراثنا ، سال اول ، ش 4 ، ص 163 به بعد .