تناسخ ، حلول و تشبيه است ( ج 2 ، ص 25 ) » . « 1 »
علامه رحمه اللّه گويد :
« من در فرهنگ سخندانى تعبيرى كه بتواند حقيقت شهرستانى و كتابش را معرفى كند نمىيابم ، اين مقدار از دروغها و ادعاهاى باطلش ، از نشاندادن كنه معايب و پيچيدگىهاى روح او كوتاه است . چيزى كه هست معاصرش محمد خوارزمى چنانكه در « معجم البلدان » « 2 » ( ج 5 ، ص 315 ) آمده است ، سخنى دارد كه مىتواند روحيهء او را نشان دهد و اين صريح كلام اوست . بعد از بيان مشايخش در فقه و اصول گويد : اگر اشتباهاتش در عقائد ، و ميلش به كفر و الحاد نبود ، حقا او امام مىگرديد . بسيارى از اوقات ما از فضل فراوان و عقل كامل او تعجب مىكنيم ، كه چگونه او به چيزى كه هيچ اصلى ندارد ، متمايل گشته و امرى را كه هيچ دليلى از عقل و نقل با آن مساعد نيست ، اختيار كرده است و نعوذ باللّه من الخذلان و الحرمان من نور الايمان ، و اين نيست جز به خاطر روى گرداندنش از نور شريعت ، و سرگرمى به تيرگىهاى فلسفه . ميان ما و او گفتگوها و بحثهاى درگير شد . او در طرفدارى از مذاهب فلاسفه و دفاع از آنها مبالغه مىكرد . من بسيارى از مجالس وعظ او را حاضر شدم ، نه يك جملهء قال اللّه يا قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در بيانش بود و نه پاسخ به مسائل شرعى مىداد . و اللّه أعلم بحاله » . « 3 »
أَ فَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ وَ أَضَلَّهُ اللَّهُ عَلى عِلْمٍ وَ خَتَمَ عَلى سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَلى بَصَرِهِ غِشاوَةً فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ أَ فَلا تَذَكَّرُونَ
« 4 »
هامش
( 1 ) . معجم البلدان ، ج 3 ، ص 376 چاپ جديد .
( 2 ) . الملل و النحل ، ج 1 ، ص 65 چاپ جديد .
( 3 ) . الغدير ، ج 3 ، ص 146 .
( 4 ) . الجاثيه : 23 .