باب سوم در آداب دقيق و اعمال باطنى حجّ
دقايق آداب حجّ ده چيز است :
1 - هزينهاى كه براى حجّ مىكند حلال باشد
( 1 ) و از تجارت و كسبى كه دل را مشغول و فكر را پريشان كند دست بازدارد تا هدف او تنها خدا و دل او مطمئن و متوجّه ذكر و تعظيم شعائر او باشد . در حديثى از طريق اهل بيت ( ع ) آمده است : چون آخر الزّمان شود حجّ كنندگان چهار صنف باشند : پادشاهان براى تفرّج ، توانگران براى تجارت ، بينوايان براى تكدّى و عالمان براى ريا و سمعه « 1 » و در اين خبر به همهء اغراض دنيوى كه در حجّ تصوّر مىشود اشاره شده و همهء آنها مانع درك فضيلت حجّ است . و انسان را از اين كه در مقام گزاردن حجّ باشد بيرون مىبرد بويژه هر گاه با خود حجّ كاسبى كند و آن را در برابر گرفتن اجرت براى ديگران به جا آورد و با عمل آخرت دنيا را طلب كند .
پرهيزگاران و صاحبدلان از اين كار كراهت داشته و زمانى آن را روا دانستهاند كه اجير قصد اقامت در مكّه را داشته و فاقد هزينهء رسيدن به آن جا باشد .
مىگويم : يا قصدش گزاردن حجّ بوده و از كسانى نباشد كه پيش از آن حجّ كرده و يا هرگز نتواند امكان نيل به آن را در آينده به دست آورد .
غزّالى مىگويد : اگر به اين قصد اجرت بگيرد و دنيا را وسيله اصلاح دين قرار دهد نه دين را وسيله اصلاح دنيا ، باكى نيست . در اين صورت بايد نيّت او زيارت خانه خدا و كمك به برادر مسلمانش باشد تا واجبى از ذمّهء او برداشته شود ، و قول پيامبر خدا ( ص ) را بايد بر همين مورد حمل كرد كه فرموده است : « خداوند با يك حجّ سه كس را وارد بهشت مىكند : وصيّت كننده ، اجرا كننده و حجّ گزارنده را » « 2 » و من نمىگويم براى كسى
هامش
( 1 ) اين حديث را خطيب بغدادى در تاريخ بغداد بدون كلمهء سلاطين نقل كرده و ابو عثمان صابونى در كتاب مأتين با عبارت ديگر چنان كه در المغنى آمده روايت كرده است .
( 2 ) عراقى گفته است : بيهقى آن را در شعب الايمان از حديث جابر با سندى ضعيف ذكر كرده است .