مىباشد نيز ثابت است . و پيامبر خدا ( ص ) در گفتار خود : « انما الصلاة تمسكن و تواضع « 1 » » نماز را با الف و لام و واژهء « انما » كه افاده تحقيق و حصر مىكند ذكر فرموده است ، و فقيهان از سخن آن حضرت كه فرموده است : « انما الشفعة فيما لم يقسّم » « 2 » حصر و اثبات و نفى را دريافتهاند . و نيز از جملهء اين ادلّهء قول آن حضرت است كه « كسى كه نمازش او را از فحشا و منكر باز ندارد نماز او جز دورى از خداوند چيزى عايد او نمىسازد » « 3 » ، و روشن است كه نماز غافل مانع فحشا و منكر نيست . و نيز فرموده است : « چه بسيار نمازگزارى كه بهره او از نمازش جز رنج و تعب نيست » « 4 » و مقصود آن حضرت نمازگزارى است كه غافل و بىتوجّه است ، و نيز فرموده است : « بنده را از نمازش جز آنچه را كه فهميده بهرهاى نيست . » « 5 » حقيقت اين است همان گونه كه در اخبار آمده نمازگزار در حال نماز با خدا راز و نياز مىكند ، و سخنى كه با غفلت گفته شود بىترديد راز و نياز نيست ، توضيح آن كه اگر فى المثل زكات در حال غفلت ادا شود ، صرف اداى آن مخالفت با شهوت و تحمل آن بر نفس گران است ؛ همچنين روزه نيروهاى آدمى را مقهور مىكند ، و هوسها را كه ابزار دشمن خدا شيطان است درهم مىشكند ، از اين رو بعيد نيست كه در صورت غفلت نيز مقصود شارع از آنها به دست آمده باشد . به همين گونه است حجّ كه اعمال آن سخت و طاقتفرساست ، و مجاهداتى دارد كه مستلزم تحمّل درد و رنج است خواه انسان حضور قلب داشته باشد يا نداشته باشد . ليكن در نماز چيزى جز ذكر ، قرائت ، ركوع ، سجود ، برخاستن و نشستن وجود ندارد .
هامش
( 1 ) جز اين است كه نماز اظهار ذلّت و فروتنى است ، و اين حديث پيش از اين ذكر شده است .
( 2 ) همانا شفعه در چيزى است كه تقسيم نشده است .
( 3 ) اين حديث پيش از اين آورده شده است .
( 4 ) ابن ماجه ، احمد بن حنبل ، طبرانى و بيهقى آن را با الفاظ مختلف نقل كردهاند ؛ الجامع الصغير باب الرّاء آن را بدين صورت روايت كرده است « چه بسيار نمازگزارى كه بهرهاش از قيام در شب جز بيدار خوابى نيست » .
( 5 ) مستدرك ، نورى ، ج 1 ، ص 264 ، به نقل از كتاب غواليى اللئالى .