است كه بگويد : درآوردن چشمان وجود انسان را باطل نمىكند ليكن اگر كسى چنين بندهاى را به اميد قبول تقديم پادشاه كند نبايد انتظار صدق اميد خود را داشته باشد ، زيرا درآوردن چشمانش شايستگى هديّه بودن را از او گرفته است . از اين رو بايد مراتب سنن و هيأتها و آداب را دانست ، چه هر نمازى كه ركوع و سجود آن كامل ادا نشود سختترين دشمن نمازگزار خواهد شد و به او مىگويد : خدا تو را ضايع گرداند چنان كه مرا ضايع گردانيدى . بنابراين اخبارى را كه در لزوم كامل گردانيدن اركان نماز ذكر كرديم بايد مطالعه كرد تا اهميّت امر آشكار گردد .
باب سوّم شرايط باطنى اعمال قلب
( 1 ) غزّالى مىگويد : در اين باب رابطهء نماز را با خشوع و حضور قلب بيان كرده ، پس از آن معانى باطنى و حدود و اسباب و علاج آنها را ذكر مىكنيم ، و سپس آنچه را در هر ركن نماز بايد به جا آورد ، و مىتوان آن را توشهء آخرت كرد شرح خواهيم داد .
خشوع و حضور قلب
( 2 ) بدان ادلّهء خشوع و حضور قلب بسيار است ، از جملهء آنها قول خداوند متعال است كه :
أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي
و فعل امر ظاهرا براى وجوب است ، و غفلت ضدّ ذكر مىباشد ، لذا كسى كه در همهء نمازش غافل و بىتوجّه است چگونه ممكن است نماز را براى ذكر و ياد او به پا داشته باشد . و قول او كه :
وَ لا تَكُنْ مِنَ الْغافِلِينَ
نهى و ظاهر آن دلالت بر تحريم دارد ، و آيهء :
حَتَّى تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ
بيانگر علّت نهى شرابخواران و مستان از ورود در نماز است ، و همين علّت در انسان غافلى كه غرق در مقاصد و وسوسههاى خود و افكار دنيوى