وزراى من با من مخالف شدند كه چرا من سفير كبير روسيه روتشتين را در ايران پذيرفتم و خيالاتى هم پيش خودشان كرده بودند . همانطور كه جنابعالى خيال كرديد كه انگليسها مرا آوردند ، بعضىها هم خيال مىكردند كه بنده با روتشتين مىساختم و اينجا بلشويكى مىشد . الحمد للّه آن موقع تصادفى پيش آمد كه دواكستريمس بر ضد بنده شد . خلاصه دولت انگليس براى شناختن حكومت ساويت در ايران كودتا نكرد و به بهطورىكه آقايان اطلاع دارند مملكت ايران اولين كشور در دنيا بود كه دولت شوروى را به رسميت شناخت .
از طرف ديگر من در تمام مدت رياست وزرائى خود تقاضاهاى نامشروع مقامات انگليس را رد كردم . مثلا به بهطورىكه ديروز گفته شد ، من حاضر نشدم امتياز نفت شمال را به انگليسها بدهم . در تمام مدت رياست وزرائى من ، انگليسها از كمك به من در انجام وظايف خود خودارى كردند و حتى خواهش مرحوم سلطان احمد شاه را مبتنى بر اينكه قواى انگليس تا مدتى در ايران بماند ، رد نمودند و يك ماه بعد از كودتا قشون انگليس از ايران خارج شد و 4 ماه بعد از كودتا ديگر قشون اجنبى در ايران نبود . ( بعضى از نمايندگان : احتياجى نداشتند ) . احتياجى نداشتند ولى روزى كه از ايران رفتم قشون اجنبى در ايران نبود ولى روزى كه من آمدم قشون اجنبى را آورديد . امروز مملكت ايران در تحت اشغال قشون اجنبى است . ولى اگر سيد ضياء الدّين بود اينطور نمىشد .
طباطبائى : اگر روزنامهنويسها هم بودند ؛
سيّد ضياء الدّين : باز شايد اينطور نمىشد ( دكتر مصدق : البتّه ) خواهش مىكنم عرايض بنده را قطع نكنيد . هرچه بيشتر مداخله كنيد ، زحمت آقايان زيادتر مىشود . خواهش مىكنم براى همان تبسّم لطيفى كه مبادله نموديم ، ساكت باشيد و ديگر فرمايشى نفرمائيد . اگر من در ايجاد كودتا با انگليسها همكارى كرده بودم و يا اصولا انگليسىها مسبب كودتا بودند ، طبعا من ناچار نمىشدم كه ايران را پس از سه ماه ترك كنم . آقاى مصدق السلطنه فرمودند كه كودتاى من با حكومت ملى تباين داشته است . به بهطورىكه ديروز گفتم در ايران حكومت ملى در آن موقع وجود نداشت كه كودتاى من با آن تباين داشته باشد ؛ زيرا آنچه حكومت ملى را از حكومت استتبدادى متمايز مىكند ، همانا وجود قوّه مقنّنه است كه در آن موقع سه سال بود در ايران تعطيل شده بود . آقاى مصدق السلطنه فرمودند چرا من اصلا كودتا كردم . من در موقعى كودتا كردم كه ايران سرتاسر دست قشون اجنبى بود . وضعيت مملكت طورى بود كه پادشاه ، مملكت خود را در پايتخت در امان نمىدانست ، مگر آنكه ارتش انگليس از او حمايت كند و چون اين تقاضا از طرف انگليسها رد شد ، مرحوم سلطان احمد شاه مصمم شد به اروپا برود . و پس از كودتا كه از اين تصميم خود ، خواهى نخواهى صرفنظر كرد ، مذاكره اين بود كه پايتخت ايران را از تهران به اصفهان تبديل كنند و خدا مىداند اگر اين پايتخت تبديل مىشد ، بر سكنهء اين شهر و ايالات شمالى و دهات و قراء و مردم مسكين چه مىگذشت . آقاى مصدق السلطنه فرمودند چرا من بعضى اشخاص را تحت نظر قرار دادم . اشخاصى را
زندگينامه رجال و مشاهير ايران ( فارسي ) — صفحة 462
مساهمون: حسن مرسلوند
ص٤٦٢