اعلام كرد . رسولزاده يكى از مؤسسان دولت جمهورى بود كه در نشريهء رسمى جمهورى ، مرز ويژهاى براى مناطق مسلماننشين تعيين كرد و آن را در مقابل گرجستان و ارمنستان قرار داد . تهيهء قانون اساسى دولت جمهورى مسلمانان قفقاز به عهدهء رسولزاده و على مردان توپچى باشى گذاشته شد و سپس رسولزاده به رياست مجلس قانونگذارى برگزيده شد .
اين سه جمهورى كه هر سه مخالف دولت بلشويكى شوروى بودند ، سرانجام با ورود ارتش سرخ به ناحيهء تحت سلطهء آنان ، سقوط كردند . در ابتدا كودتاى روسى در 27 و 28 آوريل 1920 ، دولت جمهورى مسلمان قفقاز را ساقط كرد و جمهورى سويت در بادكوبه اعلام شد و سپس در مارس 1921 جمهورى گرجستان و در آوريل همان سال جمهورى ارمنستان به سرنوشت جمهورى مسلمانان درآمدند .
رسولزاده توسط قواى ارتش سرخ دستگير و روانهء مسكو شد . در سال 1922 از مسكو گريخت و به آلمان رفت . سپس راهى لهستان ، تركيه و رومانى شد . پس از سه سال اقامت در آلمان در 1947 به تركيه رفت و تا آخر عمر در آنجا اقامت گزيد .
از رسولزاده آثار و تأليفات سياسى بسيارى بهجا مانده كه مشهورترين آنها عبارتند از :
1 - آيندهء دموكراسى .
2 - افلاس سوسياليسم انقلابى در اوضاع سياسى روسيه .
3 - سياوش عصر ما .
4 - مسألهء مليّت .
5 - انديشهء استقلال و جوانان .
6 - مليّت و بلشويسم .
وى پس از خروج از روسيه به نشر چند محله پرداخت از جمله :
1 - ينى قافقازيا ، از 1923 تا 1928 .
2 - قورتولوش از 1931 تا 1934 .
رسولزاده همانطور كه از شرح حال او پيداست همواره به عنوان يك شخصيت نظريهپرداز و انديشهگر سياسى مطرح بوده است . جاى پاى او را در انقلاب مشروطهء ايران و
زندگينامه رجال و مشاهير ايران ( فارسي ) — صفحة 311
مساهمون: حسن مرسلوند
ص٣١١